Lũ là hiện tượng mực nước sông, hồ dâng cao bất thường do mưa lớn, bão hoặc vỡ đê, gây ngập lụt diện rộng. Từ đồng nghĩa là lụt, ngập lụt; trái nghĩa là khô hạn. Hiện tượng này thường xuất hiện vào mùa mưa, đặc biệt tại vùng núi dốc hoặc vùng trũng thấp ven sông.
Nguyên nhân gây ra lũ lụt
Lũ lụt là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố tự nhiên và tác động từ con người.
Nguyên nhân tự nhiên
Thời tiết cực đoan là tác nhân hàng đầu. Mưa lớn (trên 100mm trong thời gian ngắn), bão và áp thấp nhiệt đới thường mang theo lượng ẩm khổng lồ gây mưa xối xả kéo dài. Ngoài ra, hiện tượng triều cường tại các vùng ven biển cũng khiến nước biển dâng, ngăn cản việc thoát nước của sông rạch, dẫn đến ngập lụt cục bộ.
Nguyên nhân do con người
Việc phá rừng đầu nguồn làm mất lớp thảm thực vật giữ nước, khiến nước mưa đổ thẳng xuống vùng thấp với tốc độ lớn. Đô thị hóa và bê tông hóa làm giảm khả năng thẩm thấu của đất, kết hợp với hệ thống thoát nước cũ kỹ hoặc bị tắc nghẽn do rác thải làm trầm trọng thêm tình trạng ngập lụt.
Tác động của biến đổi khí hậu
Nhiệt độ toàn cầu tăng làm tăng khả năng bốc hơi, dẫn đến các trận mưa có cường độ mạnh và tập trung trong thời gian ngắn, làm giảm thời gian cảnh báo và tăng sức tàn phá của lũ.
Xả lũ
Xả lũ là việc chủ động mở cửa các đập thủy điện hoặc hồ chứa để điều tiết mực nước nhằm duy trì an toàn thân đập. Tuy nhiên, nếu không thông báo kịp thời hoặc xả với lưu lượng quá lớn, việc này có thể gây lũ lụt cục bộ cho các vùng dân cư phía dưới.
Lũ lụt là gì và các loại lũ lụt
Hiểu rõ các dạng lũ giúp việc ứng phó hiệu quả hơn.
Lũ lụt lục địa
Thường xảy ra ở vùng đồng bằng hoặc lưu vực sông lớn khi mực nước dâng cao dần do mưa diện rộng. Loại lũ này diễn biến chậm, cho phép chuẩn bị phương án an toàn nhưng nếu kéo dài sẽ gây ngập úng diện rộng, tê liệt giao thông và sản xuất.
Lũ ống
Thường xuất hiện tại vùng núi cao, có độ dốc lớn sau các trận mưa lớn. Dòng nước bị nén trong khe hẹp tạo áp lực cực lớn, chứa nhiều bùn đất và chảy với tốc độ rất nhanh, có sức công phá mạnh đối với các công trình trên đường đi.
Lũ quét
Là hiện tượng nước dâng cực nhanh và tràn khỏi lòng suối, thường xảy ra tại vùng núi cao vào mùa mưa. Khác với lũ lụt thông thường, lũ quét có thể ập đến chỉ trong vài phút với động năng cực lớn (đi kèm bùn đất, đá, cây cối), có khả năng san phẳng nhà cửa.
Lũ lụt tại Việt Nam
Diễn biến rất phức tạp, trong đó Miền Trung chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do địa hình hẹp, dốc và thường xuyên nằm trong tâm bão.
Cách nhận biết và ứng phó với các loại lũ lụt
Dấu hiệu nhận biết: Nước suối chuyển màu đục hoặc màu sét, có tiếng động lạ từ thượng nguồn, hoặc mực nước dâng lên/rút đi đột ngột.
Trước khi lũ đến: Theo dõi sát dự báo thời tiết; gia cố nhà cửa, chuyển thiết bị điện và tài sản lên vị trí cao; chuẩn bị túi khẩn cấp (thực phẩm, nước uống, đèn pin, thuốc men, giấy tờ tùy thân).
Khi lũ đang tràn về: Tuyệt đối không đi qua dòng nước chảy xiết. Nếu đang ở trong nhà, hãy di chuyển lên tầng cao nhất hoặc mái nhà. Nếu đang ở ngoài đường, hãy tìm vùng đất cao, tránh xa các khe suối, lòng sông và vách đá có nguy cơ sạt lở. Trẻ em cần được hướng dẫn ở gần người lớn và trang bị áo phao.
Sau khi lũ rút: Ăn chín, uống sôi; không lội nước bẩn nếu đang có vết thương hở; xử lý nguồn nước bằng các biện pháp khử khuẩn. Vệ sinh nhà cửa và kiểm tra hệ thống điện trước khi sử dụng.
Giải pháp bền vững giảm thiểu lũ lụt
Để hạn chế tác động lâu dài, cần tái tạo rừng đầu nguồn, nâng cấp hệ thống thoát nước đô thị, xây dựng đập ngăn lũ và nâng cao nhận thức cộng đồng về kỹ năng sinh tồn.
Hậu quả của lũ lụt
Lũ lụt gây thiệt hại trực tiếp về tính mạng qua việc đuối nước hoặc sạt lở đất. Về tài sản, lũ phá hủy nhà cửa, mùa màng, gia súc và cơ sở hạ tầng như cầu đường, trường học.
Về môi trường, lũ gây xói mòn đất, làm thay đổi cấu trúc địa hình và hệ sinh thái. Sau lũ, ô nhiễm môi trường dẫn đến bùng phát các dịch bệnh như tiêu hóa, ngoài da và sốt xuất huyết, khiến đời sống kinh tế bị đình trệ lâu dài.
