Quầng mặt trời là hiện tượng quang học xuất hiện khi ánh sáng Mặt Trời đi qua các tinh thể băng trong mây ti tầng, thường là dấu hiệu cho thấy thời tiết sẽ chuyển biến theo hướng mưa hoặc nắng gay gắt.

Quầng mặt trời là gì và cơ chế hình thành

Hiện tượng này là một vòng sáng bao quanh Mặt Trời hoặc Mặt Trăng, hình thành do sự khúc xạ và phản xạ ánh sáng qua các tinh thể băng hình lục giác trong khí quyển. Tên khoa học của hiện tượng là Halo. Góc khúc xạ phổ biến nhất là 22 độ, tạo nên vòng tròn sáng có bán kính góc nhìn khoảng 22 độ tính từ mắt người quan sát.

Ánh sáng đi vào tinh thể băng bị bẻ cong, tán xạ và tạo ra các màu sắc giống cầu vồng, thường có màu đỏ ở phía trong và màu xanh lam ở phía ngoài. Đây là hiện tượng vật lý chuẩn xác, không phải dấu hiệu siêu nhiên hay điềm báo xấu.

Cơ chế này yêu cầu điều kiện khí quyển cụ thể. Tầng cao khí quyển cần khô, ít hơi nước nhưng tồn tại nhiều tinh thể băng. Khi ánh sáng Mặt Trời hoặc Mặt Trăng đi qua lớp mây này, nó hoạt động như một thấu kính phân kì.

Quá trình khúc xạ xảy ra 2 lần khi ánh sáng đi vào và đi ra khỏi tinh thể băng. Kết quả là một vòng sáng trắng hoặc nhiều màu bao quanh nguồn sáng, được gọi là "hào quang 22 độ". Hiện tượng này khác với cột sáng hay các quầng sáng khác nhờ hình dạng tròn đều và vị trí cố định xung quanh Mặt Trời.

Tại sao chúng ta nhìn thấy quầng mặt trời

Quầng sáng bao quanh Mặt Trời hiện ra nhờ sự hội tụ của hai yếu tố: thành phần khí quyển và vị trí của thiên thể. Cụ thể, bầu Trời cần chứa lớp mây Cirrostratus, một dạng mây rất mỏng và trong suốt, lơ lửng ở độ cao từ 6 đến 8 km so với bề mặt Trái Đất. Cấu trúc của lớp mây này gồm vô số tinh thể băng siêu nhỏ.

Để tạo hiệu ứng quang học, các tinh thể này phải sở hữu hình dáng lục giác với đường kính dưới 20.5 micromet. Ánh sáng từ Mặt Trời phải chiếu xuống với góc lệch 22 độ so với thị giác của người quan sát trên mặt Đất.

Chính hình khối và kích thước hạt băng giúp bẻ cong tia sáng theo đúng góc quy định này. Hiện tượng thường thấy nhất là vào ban ngày, đặc biệt trong khung giờ từ đầu giờ trưa đến cuối giờ chiều, khi bầu Trời quang đãng và ít bị che khuất.

Quầng mặt trời khác gì cầu vồng

Để phân biệt quầng mặt trời với cầu vồng, ta cần xem xét nguồn gốc và vị trí tương đối của chúng. Quầng mặt trời sinh ra từ sự tán xạ ánh sáng qua các tinh thể băng trong mây ti tầng ở độ cao lớn, trong khi cầu vồng là kết quả của hiện tượng khúc xạ và phản xạ ánh sáng qua những giọt nước nhỏ trong không khí ở tầng thấp.

Về vị trí, quầng mặt trời luôn xuất hiện xung quanh Mặt Trời hoặc Trăng, còn cầu vồng lại hiện ra ở phía đối diện với Mặt Trời. Màu sắc của hai hiện tượng này cũng được sắp xếp theo thứ tự ngược nhau: quầng mặt trời có dải đỏ hướng vào trong và xanh lam hướng ra ngoài, ngược lại, cầu vồng có màu đỏ ở viền ngoài cùng và tím ở viền trong. Sự khác biệt này bắt nguồn từ góc lệch ánh sáng, với quầng mặt trời có góc khúc xạ khoảng 22 độ, trong khi cầu vồng có góc khoảng 42 độ.

Quầng mặt trời báo hiệu thời tiết gì

Vòng sáng bao quanh Mặt Trời thường được xem như tín hiệu cho những biến động khí hậu trong khoảng thời gian ngắn, điển hình là khả năng xuất hiện mưa hoặc dông. Về mặt khoa học, hiện tượng này phản ánh sự hiện diện của các đám mây ti tầng trắng xóa, chứng tỏ tầng khí quyển phía trên đang chứa nhiều hơi ẩm hoặc một khối khí ẩm cùng với frông ấm đang di chuyển tới, điều kiện thuận lợi để tạo ra lượng mưa.

Quan niệm dân gian với câu "Trăng quầng trời hạn, trăng sáng trời mưa" cũng tồn tại nhưng chỉ mang tính tham khảo kinh nghiệm chứ không tuyệt đối đúng. Một số nhà chuyên môn nhận định rằng quầng mặt trời đôi khi lại báo hiệu giai đoạn nắng nóng kéo dài kèm theo tình trạng thiếu mưa. Dù dự báo cụ thể ra sao, đây vẫn là hiện tượng thiên nhiên bình thường, không đe dọa hay tác động trực tiếp đến sinh hoạt thường nhật, nên người dân không cần quá lo lắng.

Quầng mặt trời xuất hiện ở đâu và bao lâu

Quầng mặt trời xuất hiện tại nhiều tỉnh thành trên khắp lãnh thổ Việt Nam, không giới hạn ở khu vực nào. Hiện tượng này đã được ghi nhận rộng rãi tại Lào Cai, Điện Biên, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Hà Nam, Quảng Ngãi và Thành phố Hồ Chí Minh. Thời gian tồn tại của quầng mặt trời dao động từ vài phút đến hơn một giờ.

Tại Điện Biên, hiện tượng kéo dài khoảng 3 giờ đồng hồ. Tại Quảng Ngãi, quầng mặt trời xuất hiện lúc 11h45 và lớn dần trong một giờ. Tại Hà Nam, người dân quan sát thấy từ 10h30 sáng. Sự xuất hiện liên tục nhiều ngày và tại nhiều nơi cùng lúc là khá hiếm, nhưng hoàn toàn nằm trong quy luật tự nhiên của khí quyển.

Quầng mặt trời có trong dự báo thời tiết không

Theo quy định hiện hành, hiện tượng quầng mặt trời không xuất hiện trong các mục dự báo thời tiết chính thức. Cụ thể, Điều 4 Thông tư 27/2023/TT-BTNMT ban hành năm 2023 quy định các yếu tố cần công bố bao gồm mây, mưa, nhiệt độ, gió, độ ẩm, tầm nhìn cùng các hiện tượng liên quan khác, nhưng không liệt kê rõ quầng mặt trời.

Dù vậy, cơ quan khí tượng đôi khi vẫn nhắc đến chúng trong những trường hợp đặc biệt, nhất là khi hiện tượng này gắn liền với biến động của mây ti tầng và hỗ trợ cho việc dự báo ngắn hạn. Người dân hoàn toàn có thể tự quan sát và dùng làm kinh nghiệm tham khảo, song để nắm bắt chính xác tình hình, cần ưu tiên các thông tin cảnh báo từ cơ quan chức năng.