Phú Thọ Có Hay Bị Bão Không? Thực Tế Rủi Ro Mưa Lũ Hoàn Lưu

Phú Thọ rất hiếm khi phải trực tiếp hứng chịu tâm bão với sức gió bão cuồng phong cấp 11 – 12 do nằm sâu trong đất liền và được các dãy núi phía Đông Bắc che chắn, nhưng tỉnh lại đối mặt với nguy cơ thiên tai thứ cấp cực kỳ nghiêm trọng từ hoàn lưu bão gây mưa đặc biệt lớn kết hợp lũ dồn dập từ thượng nguồn 3 con sông lớn. Khi các cơn bão mạnh từ vịnh Bắc Bộ đổ bộ vào vùng duyên hải Quảng Ninh – Hải Phòng, gió bão khi vượt qua đồng bằng Bắc Bộ vào tới Phú Thọ thường suy yếu thành áp thấp nhiệt đới (gió giật cấp 6 – 8); tuy nhiên, các dải mây hoàn lưu bão lại trút xuống lượng mưa từ 200 mm đến trên 400 mm trong thời gian ngắn, gây lũ quét kinh hoàng tại các huyện miền núi Tân Sơn, Yên Lập, sạt lở bờ sông Thao và ngập úng các vùng ven đê.

Hiểu đúng về đặc điểm bão lũ tại Phú Thọ là yếu tố sống còn giúp chính quyền địa phương, người dân và du khách chuyển từ tâm lý chủ quan “tỉnh trung du không có bão” sang trạng thái chủ động phòng ngừa các hiểm họa lũ chồng lũ, sạt lở đất. Bởi trong lịch sử khí tượng miền Bắc, những tổn thất nặng nề nhất về người và tài sản tại đất Tổ thường không đến từ sức gió giật ngã cây cối, mà phát sinh từ dòng nước lũ hung hãn ầm ầm từ trên rừng núi trút xuống giữa đêm khuya.

1. Bảng phân cấp rủi ro thiên tai và tác động của bão đối với tỉnh Phú Thọ

Dựa trên đặc điểm địa hình thung lũng ven sông và sườn đồi dốc thoải, Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn tỉnh Phú Thọ phân loại mức độ rủi ro của các hình thái thời tiết bão lũ như sau:

2. Vì sao gió bão trực tiếp ít ảnh hưởng nhưng mưa hoàn lưu lại cực kỳ tàn khốc?

Có một nghịch lý khí tượng nhiều người chưa thấu đáo: tại sao Phú Thọ rất ít khi bị bão tàn phá về gió, nhưng các đợt bão lớn ở miền Bắc luôn đặt tỉnh này trong tình trạng báo động đỏ khẩn cấp? Câu trả lời nằm ở 3 nguyên nhân cốt lõi:

2.1. Địa hình “tấm khiên” tự nhiên làm suy giảm vận tốc gió bão

Khi một cơn bão nhiệt đới từ biển Đông tiến vào bờ biển Hải Phòng hoặc Quảng Ninh, nó phải di chuyển trên quãng đường đất liền dài hơn 150 km trước khi chạm tới ranh giới phía Đông của Phú Thọ:

• Ma sát bề mặt với các dãy đồi núi cánh cung Đông Triều, vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng làm tâm bão suy yếu liên tục 2 đến 3 cấp gió mỗi 50 km di chuyển.
• Đến khi vươn tới địa phận Phú Thọ, hoàn lưu gió bão cấp 11 – 12 ngoài biển chỉ còn duy trì sức gió giật cấp 6 đến cấp 8. Mức gió này hiếm khi làm sập các công trình kiên cố, mà chủ yếu làm gãy đổ cành cây to và biển quảng cáo ven đường.

2.2. Vị trí “nút cổ chai” đón nhận mây bão và hiệu ứng bẫy địa hình

Trái ngược với sự suy giảm của gió, năng lượng hơi nước tích tụ trong hoàn lưu bão lại gặp phải địa hình nâng gió đặc thù của Phú Thọ:

• Dãy núi đá vôi Vườn quốc gia Xuân Sơn (huyện Tân Sơn) và các dãy núi giáp ranh Hòa Bình, Yên Bái tạo thành một bức bình phong tự nhiên cao từ 800m đến trên 1.200m chắn ngang hướng di chuyển của các dải mây bão từ Đông Nam tràn sang.
• Các khối mây ẩm khổng lồ bị dồn ứ lại, buộc phải bốc lên cao theo sườn núi, ngưng kết hơi nước cực kỳ mãnh liệt và trút xuống những cơn mưa xối xả liên tục từ 2 đến 4 ngày đêm. Lượng mưa có thể đo được vượt quá lượng mưa trung bình năm thông thường ở Phú Thọ chỉ trong vòng vài đợt mưa lớn.

2.3. Hợp lưu thủy văn ngã ba sông: Rốn hứng nước từ toàn bộ miền núi phía Bắc

Ngã ba Bạch Hạc (Việt Trì) là nơi giao cắt của ba con sông lớn nhất miền Bắc: sông Hồng (sông Thao), sông Lô và sông Đà:

• Khi bão đổ bộ gây mưa xối xả trên toàn bộ các tỉnh thượng lưu như Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, toàn bộ lượng nước lũ thượng nguồn không có lối thoát nào khác ngoài việc đổ dồn dập về ngã ba sông Phú Thọ.
• Dù tại thời điểm đó ở Việt Trì trời có thể đã tạnh mưa và hửng nắng, nhưng mực nước trên các sông vẫn dâng cuồn cuộn với tốc độ 20 – 30 cm mỗi giờ do “lũ trên nguồn đổ về”, tạo ra áp lực đè nặng lên hệ thống đê điều tả hữu sông Thao.

3. Điểm mặt các huyện và địa bàn xung yếu dễ bị cô lập mùa mưa bão

Dựa trên đặc điểm địa hình và lịch sử thiên tai hàng chục năm qua, Phú Thọ có những vùng trọng điểm luôn cần được giám sát nghiêm ngặt khi có tin áp thấp nhiệt đới và bão gần:

3.1. Huyện miền núi Tân Sơn và Yên Lập – Tâm điểm lũ quét và sạt lở đèo dốc

Địa hình nơi đây gồm nhiều thung lũng sâu kẹp giữa các dãy núi dốc đứng. Đất đai vùng đồi núi chủ yếu là đất feralit phong hóa dày, độ liên kết kém khi ngậm no nước mưa:

• Khi mưa kéo dài, các sườn núi dọc tuyến đường Quốc lộ 32, tuyến đèo Khế sang Yên Bái rất dễ xảy ra hiện tượng trượt trượt đất đá hàng nghìn mét khối làm đứt gãy giao thông.
• Các ngầm tràn qua suối như ngầm Bến Thân, ngầm Kiệt Sơn (Tân Sơn) chỉ cần mưa lớn 2 tiếng là nước lũ đỏ ngầu dâng ngập sâu từ 1 đến 2 mét, cuốn trôi mọi phương tiện cố tình vượt ngầm và cô lập hoàn toàn hàng trăm hộ dân bên kia bờ suối.

3.2. Huyện Cẩm Khê và Hạ Hòa – Vùng trũng ven đê sông Thao

Nằm dọc theo dòng chảy sông Thao (sông Hồng), nơi có nhiều đầm hồ tự nhiên và vùng đồng bãi thấp trũng:

• Khi lũ thượng nguồn từ Lào Cai, Yên Bái đổ về kết hợp mưa tại chỗ lớn, hệ thống cống tiêu dưới đê phải đóng chặt cửa cống để ngăn nước sông tràn ngược vào đồng.
• Hậu quả là nước mưa nội đồng không thể tiêu thoát tự nhiên, buộc các trạm bơm tiêu úng phải vận hành hết công suất ngày đêm để cứu lúa mùa và hoa màu của bà con.

3.3. Thành phố Việt Trì và huyện Lâm Thao – Vùng bãi bồi ngã ba sông

Khu vực ngã ba sông Bạch Hạc có bãi bồi trồng chuối, ngô và trang trại chăn nuôi trù phú ngoài đê. Khi mực nước sông vượt báo động II, toàn bộ các vùng canh tác trũng thấp ngoài đê sẽ bị ngập trắng trong biển nước, đòi hỏi công tác di dời vật nuôi, nông sản phải hoàn tất khẩn cấp trước khi lũ đạt đỉnh.

4. Phương châm “4 tại chỗ” và các biện pháp ứng phó thiên tai bài bản tại đất Tổ

Để giảm thiểu tối đa thiệt hại do hoàn lưu bão gây ra, các cấp chính quyền và cộng đồng dân cư Phú Thọ luôn thực thi triệt để nguyên tắc “4 tại chỗ” (Chỉ huy tại chỗ – Lực lượng tại chỗ – Phương tiện tại chỗ – Hậu cần tại chỗ):

4.1. Hệ thống giám sát hồ chứa và cảnh báo sớm mực nước sông

• Toàn tỉnh có hơn 1.300 hồ đập chứa nước, trong đó các hồ lớn đều được lắp đặt hệ thống đo mưa tự động và camera giám sát mực nước mặt đập.
• Khi dự báo có đợt mưa hoàn lưu bão lớn, các công ty thủy nông chủ động mở van xả đáy hạ thấp mực nước đón lũ từ trước 24 – 48 giờ để đảm bảo dung tích an toàn tuyệt đối cho thân đập đất.
• Các trạm thủy văn Việt Trì, Phú Hộ phát bản tin cảnh báo lũ định kỳ mỗi 3 giờ để người dân hạ lưu chủ động kế hoạch bảo vệ tài sản.

4.2. Rà soát, cắm biển cảnh báo và di dời khẩn cấp hộ dân ven sườn dốc

• Chính quyền các xã miền núi Tân Sơn, Thanh Sơn tiến hành rà soát từng điểm dân cư nằm dưới chân các taluy dốc đứng xuất hiện vết nứt địa chất sau mưa.
• Khi lượng mưa tích lũy vượt ngưỡng 150 mm, lệnh sơ tán khẩn cấp sẽ được kích hoạt để đưa người già và trẻ nhỏ đến nhà văn hóa hoặc trường học kiên cố trước khi sạt lở xảy ra.
• Tại các ngầm tràn cắt ngang đường giao thông, lực lượng thanh niên xung kích và dân quân tự vệ lập rào chắn và chốt chặn barie kiên quyết không cho người và phương tiện đi qua dòng nước xiết.

5. Cẩm nang an toàn sống còn cho du khách khi gặp bão lũ tại Phú Thọ

Nếu bạn đang đi du lịch nghỉ dưỡng hoặc phượt xe máy tại Phú Thọ mà bất ngờ có thông báo bão đổ bộ vào miền Bắc, hãy tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

• Hủy ngay các tour đi rừng, suối thác: Tuyệt đối không tiếp tục lịch trình trekking rừng nguyên sinh Vườn quốc gia Xuân Sơn hay tắm suối Tiên, thác Mơ khi trời đổ mưa lớn. Nước lũ trên đầu nguồn đổ về rất êm trước khi tạo thành cơn sóng lũ bùn đất cuộn tròn có thể cuốn phăng mọi thứ trong tích tắc.
• Không cố vượt ngầm tràn nước chảy xiết: Nếu gặp đoạn ngầm tràn bị nước ngập quá trục bánh xe máy, hãy quay đầu lại tìm chỗ trọ an toàn. Đừng bao giờ đánh cược mạng sống với dòng nước lũ đục ngầu chảy xiết có thể cuốn trôi cả xe ô tô tải.
• Chọn thời điểm du lịch an toàn lý tưởng: Mùa bão chỉ kéo dài từ tháng 7 đến tháng 9. Bạn hoàn toàn có thể chọn thời điểm du lịch Phú Thọ mùa thu hoặc mùa đông với tiết trời hanh hao, biển mây đồi chè tuyệt mỹ và trải nghiệm tắm khoáng nóng ấm áp mà không phải bận tâm về mưa bão.

6. Câu hỏi thường gặp về bão lũ tại Phú Thọ (FAQ)