Ô nhiễm ánh sáng là hiện tượng ánh sáng nhân tạo gây tác động bất lợi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người, hệ sinh thái và lãng phí năng lượng. Bạn đang sống trong một thế giới không bao giờ tắt đèn. Từ đèn đường, biển quảng cáo đến ánh sáng từ các tòa nhà cao tầng. Tất cả đang thay đổi nhịp tự nhiên của ban đêm. Hiện tượng này không chỉ là vấn đề thẩm mỹ. Nó là mối đe dọa thực tế đang âm thầm tích tụ.

Ô nhiễm ánh sáng là gì

Hiệp hội bầu trời đêm quốc tế (IDA) xác định ô nhiễm ánh sáng là mọi tác động tiêu cực do ánh sáng nhân tạo gây ra, bao gồm hiện tượng lóa mắt, ánh sáng xâm nhập, ánh sáng hỗn loạn, giảm khả năng quan sát vào ban đêm và sự lãng phí năng lượng.

Hiểu một cách đơn giản, tình trạng này xảy ra khi con người sử dụng ánh sáng vượt mức cần thiết hoặc chiếu sai hướng. Nguyên nhân không đến từ một nguồn duy nhất mà là sự kết hợp của hệ thống chiếu sáng công cộng, biển quảng cáo, ánh sáng từ các tòa nhà và cả vệ tinh nhân tạo.

Hậu quả của đô thị hóa – động lực chính khiến nhu cầu chiếu sáng tăng vọt khi các thành phố mở rộng – đang làm ánh sáng tự nhiên bị lấn át. Hiện, 83% dân số toàn cầu đang phải sống trong bầu trời bị ô nhiễm ánh sáng, trong khi 23% diện tích đất liền chịu tác động trực tiếp. Khuynh hướng này còn tiếp tục lan rộng mỗi năm, khiến người dân tại các khu vực đông đúc gần như không thể nhìn thấy các chòm sao.

Nguyên nhân gây ô nhiễm ánh sáng

Thói quen sử dụng đèn không che chắn hướng sáng là gốc rễ. Các loại đèn tròn hay cao áp thế hệ cũ thường tỏa ánh sáng 360 độ, khiến 30% đến 50% lượng quang thông bị phát tán vô tội vạ lên bầu trời hoặc sang hai bên thay vì tập trung vào khu vực cần chiếu sáng.

Yếu tố thứ hai nằm ở việc lạm dụng đèn quảng cáo ngoài trời. Nhiều chủ kinh doanh giữ độ sáng cực đại suốt đêm, ngay cả khi qua 23 giờ, lúc giao thông thưa thớt và người dân đã nghỉ ngơi.

Lúc này, ánh sáng không còn giá trị truyền thông mà chỉ gây chói lóa và lãng phí điện năng. Vấn đề càng nghiêm trọng hơn do quy hoạch đô thị thiếu đồng bộ.

Việt Nam chưa ban hành quy chuẩn giới hạn mật độ lux tối đa ban đêm cho từng khu vực, chưa phân định rõ các vùng bảo tồn bóng tối. Hệ quả là hệ thống đèn được lắp đặt tự phát, thiếu kiểm soát, khiến ánh sáng tràn lan khắp nơi.

4 loại ô nhiễm ánh sáng phổ biến

Theo phân loại của Ủy ban Chiếu sáng Quốc tế (CIE), ô nhiễm ánh sáng được chia thành 4 nhóm chính dựa trên cách thức lan tỏa của quang học.

Glow, hay còn gọi là Ánh sáng chiếm dụng bầu trời, hình thành khi các tia sáng hướng lên cao va chạm với hạt bụi và hơi ẩm trong khí quyển, rồi bị tán xạ ngược xuống. Lớp màn sáng mờ ảo này che lấp các ngôi sao và cản trở hoạt động quan sát thiên văn.

Clutter, tức Nguồn sáng lộn xộn, xuất hiện khi mật độ các chùm sáng mạnh, nhấp nháy và đa sắc tụ tập dày đặc trong một khu vực chật hẹp. Những khu trung tâm thương mại nhộn nhịp thường là ví dụ điển hình, gây quá tải thông tin cho hệ thần kinh, dẫn đến căng thẳng và mất tập trung.

Glare, hay Ánh sáng chói, là kết quả của sự chênh lệch cường độ sáng quá lớn trong trường nhìn. Tình trạng này làm suy giảm khả năng quan sát tạm thời, khi tài xế ban đêm bị lóa mắt bởi đèn pha LED bị chỉnh sai góc hoặc màn hình quảng cáo có độ sáng không phù hợp.

Cuối cùng là Light Trespass, hay Ánh sáng xâm nhập trái phép, xảy ra khi luồng sáng vượt khỏi ranh giới khu vực dự kiến. Việc đèn đường cao áp không có chao chắn chiếu thẳng vào cửa sổ phòng ngủ, hay biển quảng cáo LED của cửa hàng bên cạnh, đều xâm phạm không gian riêng tư, gây ra các vấn đề về giấc ngủ và ức chế thần kinh.

Tác hại của ô nhiễm ánh sáng

Hậu quả của ô nhiễm ánh sáng là việc đánh mất vẻ đẹp của bầu trời đêm, tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái và gây lãng phí lớn về tài chính quốc gia. Về khía cạnh kinh tế, hoạt động chiếu sáng chiếm tới một phần tư nguồn năng lượng tiêu thụ toàn cầu. Các phân tích cho thấy từ 50% đến 90% lượng ánh sáng phát ra từ các tòa nhà là không cần thiết.

Một chiếc đèn 150W nếu không có chao chắn sẽ khiến 45W công suất bị lãng phí. Khi nhân lên với hàng trăm ngàn bóng đèn hoạt động 10 đến 12 giờ mỗi đêm, tổng lượng điện năng thất thoát đạt mức khổng lồ. Điều này buộc các nhà máy nhiệt điện phải đốt thêm nhiên liệu, làm tăng lượng khí CO2 và khiến hiệu ứng nhà kính trầm trọng hơn.

Về môi trường, ô nhiễm ánh sáng phá vỡ nhịp sinh học tự nhiên của động thực vật. Chim di cư mất phương hướng, bay vòng quanh các tòa nhà phát sáng cho đến khi kiệt sức hoặc va vào kính. Rùa biển mới nở nhầm ánh sáng đèn đường với phản chiếu mặt trăng, dẫn chúng bò ngược vào đất liền và chết vì mất nước. Côn trùng bị thu hút bởi đèn đường cũng chết kiệt sức, làm đứt gãy chuỗi thức ăn địa phương.

Ô nhiễm ánh sáng còn làm tăng ô nhiễm khí quyển. Nghiên cứu của Liên minh Địa vật lý Hoa Kỳ chỉ ra hiện tượng này phá hủy gốc nitrat, vốn có vai trò giảm thời gian ban đêm bình thường của sương mù khí quyển.

Khói thải từ ô tô và nhà máy tích tụ nhiều hơn, làm suy giảm chất lượng không khí. Chuyên trang khoa học Science cũng trích phân tích dữ liệu 2011-2022, cho thấy độ sáng bầu trời do ánh sáng nhân tạo tăng 10% mỗi năm. Tốc độ này đang gây áp lực lên sự đa dạng của sinh vật toàn cầu.

Ảnh hưởng đến sức khỏe con người

Tiếp xúc kéo dài với ánh sáng nhân tạo vào ban đêm ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể bạn. Mức độ tác động phụ thuộc vào cường độ ánh sáng và thời gian tiếp xúc.

Khi ban đêm xuất hiện ánh sáng nhân tạo, đặc biệt dải ánh sáng xanh có bước sóng 450 đến 480 nm, tuyến tùng trong não bị ức chế. Hormone melatonin không được sản sinh đầy đủ. Melatonin chịu trách nhiệm chuẩn bị cho giấc ngủ và phục hồi tế bào. Sự thiếu hụt melatonin mãn tính dẫn đến rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng. Bạn khó đi vào giấc ngủ sâu. Giấc ngủ không trọn vẹn.

Giáo sư Steven Lockley, Đại học Y khoa Harvard, ghi nhận sự xâm nhập của ánh sáng mờ cũng gây gián đoạn giấc ngủ và ức chế melatonin mãn tính. Rối loạn nhịp sinh học kéo dài làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, béo phì và đái tháo đường type 2.

Về tâm lý, thiếu bóng tối tự nhiên khiến não bộ khó điều chỉnh. Bạn dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, mệt mỏi kéo dài. Khả năng tập trung giảm sút. Trẻ em và thanh thiếu niên đặc biệt nhạy cảm. Tiếp xúc ánh sáng quá mức trước giờ ngủ ảnh hưởng đến phát triển thể chất và tinh thần.

Thị giác cũng chịu tác động. Ánh sáng chói tán xạ trong mắt làm mất độ tương phản. Người cao tuổi đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Điều kiện lái xe ban đêm trở nên nguy hiểm. Mỏi mắt, khô mắt và đau đầu là phản ứng thường gặp khi mắt phải điều tiết liên tục.

Nghiêm trọng hơn, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư IARC của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2007 liệt rối loạn nhịp sinh học do ô nhiễm ánh sáng là nguyên nhân gây ung thư. Người làm ca đêm có tỷ lệ ung thư vú và tuyến tiền liệt cao hơn bình thường.

Biện pháp khắc phục và vai trò cộng đồng

Giảm ô nhiễm ánh sáng không đòi hỏi tắt hoàn toàn đèn. Bạn chỉ cần điều chỉnh cách sử dụng.

Chuyển sang đèn LED nhiệt độ màu ấm dưới 3000K. Lắp đặt thiết bị có chao chắn hoàn toàn. Hướng ánh sáng xuống dưới mặt phẳng ngang. Sử dụng cảm biến chuyển động và bộ hẹn giờ. Tắt đèn khi không cần thiết.

Cộng đồng cần nâng cao nhận thức. Hỗ trợ dự án chiếu sáng thông minh. Tham gia chiến dịch bảo vệ bầu trời đêm. Chính quyền nên ban hành quy chuẩn giới hạn lux ban đêm. Phân vùng chiếu sáng rõ ràng. Hành động nhỏ từ mỗi người sẽ tạo ra thay đổi lớn.