Mùa khô nóng kéo dài khiến đất mất ẩm nhanh, nhiệt độ tăng cao và độ ẩm không khí giảm xuống mức thấp nhất trong năm. Hiện tượng El Nino xuất hiện với xác suất khoảng 85 đến 95% càng làm tình trạng thiếu nước trầm trọng hơn, dòng chảy sông suối thấp hơn trung bình từ 8 đến 40,5%. Cây trồng không chỉ đối mặt với nguy cơ héo úa mà còn dễ bị sâu bệnh tấn công khi sức đề kháng suy giảm.

Bà con cần nắm rõ các kỹ thuật chăm sóc chuyên biệt để bảo vệ vườn cây, duy trì sinh trưởng ổn định và hạn chế thiệt hại kinh tế. Dưới đây là các biện pháp kỹ thuật thực tiễn, được tổng hợp từ kinh nghiệm canh tác và khuyến cáo chuyên môn, giúp bà con chủ động ứng phó với điều kiện bất lợi này.

Phòng trừ sâu bệnh khi cây ăn trái mùa khô

Thời tiết khô nóng là môi trường lý tưởng để các loài gây hại bùng phát mạnh. Nhện đỏ, rệp sáp và bọ trĩ thường xuất hiện dày đặc trên lá non, cành non và quả non. Nhện đỏ chích hút dịch lá khiến lá chuyển sang màu vàng bạc, sau đó khô và rụng sớm.

Rệp sáp bám chặt vào nách lá và cuống quả, tiết ra chất mật gây đen cành và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển. Bọ trĩ tấn công trực tiếp vào mô tế bào thực vật, làm lá bị biến dạng, cháy rìa và giảm khả năng quang hợp.

Bên cạnh côn trùng, các loại bệnh nấm cũng dễ lây lan khi cây suy yếu. Bệnh thán thư gây ra các đốm đen lõm trên lá và trái, khiến trái non bị thối và rụng hàng loạt. Bệnh phấn trắng phủ một lớp bột trắng mịn trên bề mặt lá, ức chế quá trình trao đổi chất. Bệnh chảy gôm trên thân cành thường xuất hiện khi cây bị mất nước nghiêm trọng và dinh dưỡng không đủ để tái tạo mô.

Để kiểm soát hiệu quả, bà con cần áp dụng biện pháp tổng hợp ngay từ đầu mùa. Vệ sinh vườn sạch sẽ là bước nền tảng. Thu gom toàn bộ lá rụng, cành khô, quả thối và cỏ dại xung quanh gốc để tiêu hủy hoặc ủ hoại mục. Cày xới đất nhẹ nhàng giúp phá vỡ ổ trứng và ấu trùng đang ngủ đông trong đất.

Khi phát hiện dấu hiệu sâu bệnh, ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học. Các dòng Trichoderma và Bacillus subtilis phun trực tiếp lên lá hoặc tưới vào gốc giúp cân bằng hệ vi sinh vật, kìm hãm nấm bệnh và kích thích cây ra rễ mới. Đối với côn trùng chích hút, bà con có thể dùng dầu neem pha loãng hoặc dịch chiết tỏi ớt để xịt rửa lá. Những chế phẩm này phân hủy nhanh, không để lại dư lượng độc hại và an toàn cho thiên địch.

Trường hợp mật độ sâu bệnh cao vượt ngưỡng kiểm soát, bà con mới cân nhắc dùng thuốc hóa học. Nên luân phiên các hoạt chất như Spinetoram, emamectin benzoate và Dinotefuran để tránh hiện tượng kháng thuốc. Phun thuốc vào lúc sáng sớm hoặc chiều mát, tập trung vào mặt dưới lá nơi sâu bệnh thường ẩn nấp.

Kết hợp thêm chất bám dính hoặc dầu khoáng giúp thuốc thấm sâu và lưu lại trên bề mặt lá lâu hơn. Kiểm tra vườn định kỳ mỗi 3 đến 5 ngày để kịp thời điều chỉnh liều lượng và thời điểm xử lý.

Tưới nước đúng cách và giữ ẩm cho đất

Cây trồng rất nhạy cảm với hạn hán, vì thiếu nước sẽ làm gián đoạn dòng vận chuyển dinh dưỡng từ rễ lên lá, gây héo và rụng hoa quả non. Việc duy trì độ ẩm ổn định quanh vùng rễ thông qua hệ thống tưới tiết kiệm và kỹ thuật giữ ẩm là bắt buộc. Phương pháp tưới nhỏ giọt được đánh giá cao nhất vì đưa nước trực tiếp vào vùng rễ, hạn chế thất thoát do bốc hơi hay chảy tràn, phân phối nước đều đặn tránh gây úng.

Với vườn cây ăn trái quy mô lớn, việc lắp đặt mạng lưới ống nhỏ giọt dọc theo hàng cây có thể giúp tiết kiệm tới 50% lượng nước so với cách tưới truyền thống. Vào những ngày nắng gắt, tưới phun sương là giải pháp hiệu quả nhờ hạt nước li ti tạo độ ẩm vi mô, hạ nhiệt độ xung quanh tán cây từ 3 đến 5°C.

Thời điểm lý tưởng để thực hiện thao tác này là từ 5 giờ sáng đến 7 giờ sáng hoặc từ 4 giờ chiều đến 6 giờ chiều; tuyệt đối tránh tưới giữa trưa vì nhiệt độ cao khiến nước bốc hơi nhanh, cây không kịp hấp thụ và dễ bị sốc nhiệt.

Để giữ ẩm lâu dài, cần phủ gốc bằng lớp vật liệu hữu cơ như rơm rạ, cỏ khô, mùn cưa hoặc lá cây hoại mục, dày từ 10 đến 15 cm và trải rộng hơn đường kính tán cây một chút để bao phủ toàn bộ vùng rễ. Lớp phủ này giúp giảm thoát hơi nước, phân hủy bổ sung dinh dưỡng, giúp đất mát hơn, tơi xốp và giữ nước tốt hơn.

Trong trường hợp nguồn nước khan hiếm, nên ưu tiên tưới cho cây đang ra hoa kết trái hoặc cây có giá trị kinh tế cao bằng cách đào rãnh hình vành khăn quanh gốc, đổ nước vào rồi lấp đất lại để nước ngấm sâu xuống tầng đất 30 đến 50 cm. Có thể trộn polymer hấp thụ nước vào đất trước khi trồng hoặc bón thêm vào gốc để tăng khả năng trữ ẩm, thường xuyên kiểm tra và sửa chữa ngay các mối nối hở hoặc ống tắc nghẽn để đảm bảo hiệu suất vận hành.

Cắt tỉa cành và bảo vệ cây khỏi nắng gắt

Việc tỉa cành đúng kỹ thuật giúp cây thông thoáng và hạn chế thoát hơi nước, dồn dinh dưỡng nuôi cành quả chính. Cần dọn sạch các cành khô héo, sâu bệnh, cành mọc chéo hoặc vươn thẳng đứng vô ích, vì chúng chỉ làm hao phí nguồn lực mà không sinh lời.

Dụng cụ cắt phải thật sắc và đã khử trùng; vết cắt nên nghiêng 45 độ so với thân để nước mưa hay nước tưới không ứ đọng gây nấm. Ngay sau khi cắt, quét vôi tôi hoặc thuốc trị nấm lên vết thương để thúc đẩy quá trình liền sẹo diễn ra nhanh chóng. Khoảng thời điểm lý tưởng nhất để thực hiện thao tác này là đầu mùa khô hoặc ngay sau khi thu hoạch xong vụ cuối cùng.

Ánh nắng chiếu trực tiếp quá mức dễ khiến lá bị cháy, thân cây nứt nẻ và giảm chất lượng trái. Để bảo vệ cây, bà con nên lắp đặt lưới che nắng với mật độ từ 50% đến 70% phía trên tán.

Lớp lưới này giúp lọc bớt tia UV và giảm nhiệt độ cao, nhưng vẫn giữ lại lượng ánh sáng khuếch tán cần thiết cho quá trình quang hợp. Đối với cây trồng trong chậu hoặc cây giống mới, cần di chuyển vào nơi có bóng râm tự nhiên hoặc dựng giàn che tạm thời khi nhiệt độ môi trường vượt ngưỡng 35°C.

Một giải pháp khác là trồng xen kẽ các loài cây bóng mát lớn như bàng, phượng hoặc xà cừ xung quanh vườn. Tán lá của chúng như tấm chắn gió, giúp hạ nhiệt độ vi khí hậu cho cây trồng chính. Việc trồng các loại cây leo như mướp, bầu, bí dọc theo hàng rào hoặc cọc đỡ cũng tạo ra lớp phủ tự nhiên. Cách làm này vừa tận dụng được diện tích đất trống, vừa giảm thiểu tác động tiêu cực từ nắng nóng lên cây chủ lực.

Bón phân tăng khả năng chống chịu stress hạn

Dinh dưỡng trong việc củng cố sức đề kháng của cây trước điều kiện khô hạn. Bà con cần điều chỉnh công thức phân bón, giảm lượng đạm và tăng cường kali cùng các nguyên tố vi lượng. Đạm kích thích cây ra đọt non, làm tăng diện tích lá và đẩy nhanh tốc độ thoát hơi nước. Trong khi đó, kali giúp đóng khí khổng, điều hòa áp suất thẩm thấu và tăng khả năng hút nước của rễ.

Ưu tiên bón phân hữu cơ đã hoai mục và phân vi sinh. Phân chuồng hoai, phân trùn quế hoặc phân xanh cải thiện cấu trúc đất, giúp đất giữ nước tốt hơn và tạo môi trường thuận lợi cho vi sinh vật có lợi phát triển. Bón phân vào hố hoặc rãnh đào theo hình chiếu tán cây, cách gốc khoảng 20 đến 30 cm. Lấp đất lại và tưới nước ngay để phân tan dần, tránh tình trạng phân bám sát gốc gây cháy rễ.

Chia nhỏ liều lượng phân bón, bón nhiều lần thay vì tập trung một đợt. Mỗi lần bón chỉ dùng một phần ba tổng lượng phân dự kiến. Cách này giúp cây hấp thu dinh dưỡng liên tục, giảm thất thoát do mưa lớn hoặc nắng gắt làm rửa trôi. Bón phân vào những ngày có độ ẩm không khí cao hoặc sau khi tưới nước xong để phân dễ hòa tan và thấm vào đất.

Bổ sung magie, silic và kẽm qua phân bón lá hoặc tưới gốc. Magie duy trì hoạt động của diệp lục, giúp lá không bị vàng úa dưới ánh nắng gay gắt. Silic lắng đọng thành lớp mỏng trên biểu bì lá, tăng độ cứng và giảm thoát hơi nước. Kẽm tham gia vào quá trình tổng hợp hormone sinh trưởng, hỗ trợ cây phục hồi nhanh sau giai đoạn thiếu nước. Kết hợp phun phân bón lá vào buổi chiều mát, lắc nhẹ tán cây trước khi phun để thuốc thấm đều vào các kẽ lá.

Chăm sóc cây trồng trong chậu và cây cảnh

Do hạn chế về thể tích đất và khả năng thoát nhiệt kém, cây trong chậu nhạy cảm hơn với biến động nhiệt độ so với cây ngoài vườn. Rễ dễ bị tổn thương bởi ánh nắng trực tiếp chiếu vào thành chậu, nên đặt chúng ở nơi có bóng râm một phần, đặc biệt tránh ánh nắng gay gắt vào buổi trưa. Để ngăn ngừa úng rễ, hãy chọn chậu có lỗ thoát nước và kê cao, giúp nước dư thừa chảy ra nhanh chóng.

Khi trời nắng nóng, cần tăng cường tưới nước nhưng chia thành nhiều lần nhỏ, thực hiện vào sáng sớm hoặc chiều tối để giữ ẩm đất đồng đều mà không gây ngập úng. Trường hợp cây bị héo rũ nặng, phương pháp hiệu quả là nhúng cả chậu vào thùng nước sạch trong khoảng 15 đến 20 phút, cho phép đất ngấm nước từ dưới lên, sau đó vớt ra để ráo.

Khi cây phát triển mạnh, rễ chèn kín đất, cần thay sang chậu lớn hơn để bộ rễ có không gian lan tỏa, giúp việc hút nước và dinh dưỡng trở nên hiệu quả hơn. Bón thêm phân hữu cơ vào gốc mỗi 2 đến 3 tháng giúp duy trì độ tơi xốp cho đất. Việc cắt tỉa cành lá già và những cành mọc dày đặc cũng rất quan trọng, giúp giảm tải cho hệ rễ và tập trung năng lượng vào thân cùng lộc non.

Trong mùa khô, các loại cây như xương rồng, lưỡi hổ, sen đá và hoa giấy là lựa chọn lý tưởng nhờ khả năng chịu hạn tự nhiên tốt; chúng tích trữ nước trong thân hoặc lá nên chỉ cần tưới ít mà vẫn xanh tốt. Đối với những loài cần nhiều nước hơn, có thể đặt khay nước dưới đáy chậu hoặc phun sương xung quanh để tạo độ ẩm vi mô, bù đắp phần nào sự thiếu hụt nước trong không khí.

Lựa chọn cây trồng phù hợp khí hậu khô hạn

Trong tình trạng khô hạn, việc chọn lọc giống cây trồng phù hợp là yếu tố quan trọng đối với sự sinh trưởng bền vững. Thay vì phụ thuộc vào hệ thống tưới tiêu phức tạp, người nông dân nên ưu tiên các loài thực vật có đặc điểm thích nghi cao như khả năng trữ nước tốt, nhu cầu ẩm thấp và bộ rễ phát triển mạnh. Nhóm cây ăn quả như cà chua, bí ngô cùng các loại dưa (dưa hấu, dưa lưới) hoàn toàn có thể cho năng suất ổn định nếu quy trình chuẩn bị đất được thực hiện nghiêm ngặt.

Cụ thể, đất canh tác cần được cày bừa kỹ lưỡng, bổ sung phân hữu cơ và phủ lớp mùn dày ngay từ đầu vụ. Sau giai đoạn cây bén rễ, việc tưới nước nên được giảm bớt tần suất, chỉ duy trì độ ẩm vừa đủ; lúc này, hệ rễ sẽ tự động vươn sâu tìm nguồn nước ngầm ở các tầng đất thấp hơn, giúp cây duy trì sự sống.

Đối với các loại cây lâu năm, nho và ô liu là những ví dụ điển hình cho mô hình canh tác tiết kiệm nước. Khi đã thiết lập được bộ rễ vững chắc, cây nho có khả năng sinh trưởng mà không cần tưới thường xuyên, nhờ vào cơ chế hút nước từ độ sâu 1 đến 2 mét. Tương tự, ô liu sở hữu sức chịu đựng cao với môi trường khắc nghiệt, đất khô cằn, nhiều đá lẫn khí hậu nắng nóng, vẫn cho thu hoạch ổn định ngay cả trong những mùa khô hạn kéo dài.

Các loại ngũ cốc ngắn ngày như lúa miến, kê, lúa mạch và đậu tepary cũng là lựa chọn phù hợp. Những giống cây này có vòng đời ngắn, khả năng chịu nhiệt tốt và yêu cầu lượng nước thấp trong suốt quá trình sinh trưởng.

Kỹ thuật canh tác hiệu quả bao gồm gieo trồng với mật độ hợp lý, kết hợp phủ mùn để giữ ẩm và hạn chế xới đất nhằm bảo toàn độ ẩm tự nhiên của đất. Trước khi quyết định xuống giống, bà con cần khảo sát kỹ lưỡng điều kiện thổ nhưỡng và lượng mưa thực tế tại địa phương, đảm bảo rằng giống cây được chọn phù hợp với khí hậu và khả năng quản lý nguồn nước sẵn có của gia đình.