Nhãn mất mùa do thời tiết ấm bất thường khiến sản lượng giảm mạnh, giá cả biến động và người trồng trọt chịu nhiều thiệt thòi.

Mất mùa là gì và nguyên nhân từ thời tiết

Mất mùa là thuần Việt, dùng để chỉ tình trạng thu hoạch nông sản thấp hơn mức bình thường. Hiện tượng này xảy ra khi cây trồng bị hư hại do hạn hán, lũ lụt, sâu bệnh hoặc thời tiết khắc nghiệt. Nguyên nhân cốt lõi thường bắt nguồn từ sự biến động khí hậu bất thường.

Khi nhiệt độ tăng cao hoặc hạ thấp đột ngột, chu kỳ sinh trưởng của cây bị đảo lộn. Hoa nở sớm hoặc trễ vụ khiến quá trình thụ phấn thất bại. Mưa nhiều trong kỳ ra hoa cũng là yếu tố gây trở ngại trực tiếp đến khả năng đậu quả.

Để đảm bảo hoa nở đều và tỉ lệ đậu quả cao, người trồng buộc phải can thiệp bằng biện pháp sinh hóa học. Nếu không, vụ mùa sẽ rơi vào cảnh rụng quả hàng loạt, kéo theo thu nhập giảm sút và rủi ro tài chính cho nhà vườn tăng lên.

Dịch "Mất mùa" sang tiếng Anh và ngữ cảnh

Thuật ngữ “m mùa” trong tiếng Anh tương ứng với crop failure hoặc bad harvest, thường xuất hiện trong nông nghiệp lẫn phân tích kinh tế vĩ mô. Khi sản lượng giảm mạnh, giá lương thực có xu hướng tăng, gây áp lực lên sức mua và an ninh lương thực quốc gia.

Tại Việt Nam, ý nghĩa này thường gắn với tình trạng thất bát do thiên tai, điển hình như ở các vùng trồng xoài sớm tại Đồng Xoài, Bình Phước. Người dân nơi đây thường xuyên đối mặt với rủi ro thời tiết, dẫn đến việc phải chấp nhận bán rẻ thậm chí lỗ vốn khi thị trường chậm lại. Hiện tượng này lặp lại qua nhiều năm, tạo áp lực kép lên thu nhập hộ nông nghiệp và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng nông sản.

Thực trạng mất mùa nhãn: Số liệu và giá cả

Khủng hoảng sản lượng nhãn đang hiện hữu rõ nét qua con số thống kê từ các vùng trọng điểm. Cụ thể, tại Sơn La, diện tích trồng nhãn Sông Mã bị giảm 40% năng suất, kéo tổng sản lượng xuống còn 60.000 tấn, thấp hơn mức 75.000 tấn của năm 2023. Khó khăn càng trầm trọng hơn khi nhãn Mai Sơn gần như mất trắng, chỉ lác đác vài cây sót lại có quả.

Tại Bình Phước, thực trạng tương tự cũng xảy ra khi vườn nhãn ở ấp 2, xã Tiến Hưng chỉ đạt năng suất khoảng 7 tấn/ha, cao nhất cũng chỉ xấp xỉ 10 tấn/ha. Đi kèm với việc mất mùa là mức giá bán giảm mạnh.

Trong khi năm ngoái, đầu vụ đạt 18.000 đồng/kg và cuối vụ là 15.000 đồng/kg thì nay giá chỉ còn dao động từ 8.000 đến 9.000 đồng/kg. Tình trạng này khiến thương lái thu gom không có lời, sức mua yếu ớt khiến thời gian thu hái kéo dài từ 10 ngày lên nhiều tuần.

Nông dân Nguyễn Văn Sinh chia sẻ: “Nhãn thất mùa, sức mua lai rai, thu hái tốn công mà tiền không đủ bù chi phí”. Hiện tượng này lặp lại ở nhiều nơi, tạo ra bài toán khó về cân bằng cung cầu và đặt ra thách thức lớn trong việc ổn định giá nông sản đầu vụ.

Nguyên nhân sâu xa: Thời tiết ấm và sâu bệnh

Khí hậu ấm lên bất thường đã phá vỡ nhịp sinh học của cây nhãn, khiến đợt lộc non phát triển quá mức. Nếu không được tỉa bỏ, cây sẽ dồn toàn bộ dinh dưỡng vào việc nuôi lá, dẫn đến giảm nghiêm trọng khả năng đậu quả.

Sự xuất hiện sớm của mùa mưa cùng với trận mưa đá đầu năm gây rụng hàng loạt bông hoa. Những bông hoa sót lại thường bị khô, cuộn tròn và chuyển màu đen sẫm, một hiện tượng mà nông dân gọi là “bệnh đầu rồng” và xem như rất khó chữa trị.

Bên cạnh yếu tố thời tiết, sự tấn công của sâu bệnh như bọ xít cũng làm sụt giảm sản lượng. Giai đoạn vải nhãn ra hoa xong, quả non hình thành, nhiều trái bị rụng do thiếu vi lượng hoặc bị côn trùng phá hoại.

Tình trạng hạn hán kéo dài từ cuối năm 2023 đến đầu 2024 càng khiến cây trồng suy kiệt. Sự cộng hưởng giữa nhiệt độ bất thường, mưa đá và dịch bệnh đã tạo nên vòng luẩn quẩn tiêu cực, khiến vụ mùa năm nay trở nên thất thu chưa từng có.

So sánh với vải: Nhầm lẫn và khác biệt

Việc phân biệt giữa vải và nhãn thường bị nhầm lẫn do cả hai cùng ra hoa vào tháng 2, dù khác giống. Tuy nhiên, phản ứng của chúng với thời tiết lại khác nhau khi đến kỳ chín. Năm 2023, sản lượng vải Bắc Giang chính vụ đạt 215.000 tấn, nhưng đợt sương muối và rét hại đầu năm khiến con số này sụt giảm nghiêm trọng xuống còn khoảng 100 tấn.

Trong khi đó, nhãn sớm bị mất mùa chủ yếu do mưa đá và nhiệt độ ấm lên, trái ngược với vải vốn nhạy cảm với rét đậm. Cả hai loại cây đều chịu tác động từ biến động khí hậu, nên người trồng cần nắm rõ đặc tính sinh học để áp dụng biện pháp xử lý sinh, hóa học đúng lúc. Sai lầm trong việc nhận diện giai đoạn sinh trưởng sẽ dẫn đến xử lý sai cách, làm tăng tỷ lệ rụng hoa và giảm năng suất cuối vụ.

Giải pháp kỹ thuật và hỗ trợ người nông dân

Theo Nghị định 02/2017/NĐ-CP của Chính, người làm vườn cần thực hiện đồng bộ các biện pháp kỹ thuật như bón phân vi lượng đầy đủ, cắt tỉa lá non cùng lúc với việc dùng thuốc kích thích hoa nở đều để giảm thiểu thiệt hại. Giai đoạn cây ra hoa đậu quả đòi hỏi sự chăm sóc đặc biệt, trong đó việc thoát nước kịp thời khi mưa lớn là rất quan trọng nhằm tránh tình trạng úng rễ gây rụng quả.

Các đối tượng như chủ trang trại, gia trại, tổ hợp tác và HTX sản xuất thuộc lĩnh vực trồng trọt có thể tiếp cận cơ chế hỗ trợ khôi phục sản xuất vùng bị thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh thông qua việc nắm rõ quy định và làm thủ tục đăng ký. Dù thị trường biến động với mức giá tăng cao do khan hiếm có thể bù đắp phần nào, giải pháp bền vững nhất vẫn là chủ động ứng phó với biến động khí hậu ngay từ đầu vụ.