Chí tuyến là hai đường vĩ tuyến đặc biệt nằm ở vĩ độ 23°26’ Bắc (Chí tuyến Bắc) và 23°26’ Nam (Chí tuyến Nam). Chúng xác định ranh giới giữa vùng nhiệt đới và vùng ôn đới, là nơi mặt trời có thể chiếu thẳng góc xuống bề mặt Trái Đất.
Chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam
Do trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo, khi quay quanh Mặt Trời, chỉ các vùng từ 23,5°B đến 23,5°S mới có thời điểm nhận tia nắng chiếu vuông góc.
- Chí tuyến Bắc (Tropic of Cancer): Nằm ở vĩ độ 23°26’ B, là ranh giới phía Bắc của vùng nhiệt đới. Vào ngày hạ chí, mặt trời sẽ chiếu thẳng đứng ngay tại đường này.
- Chí tuyến Nam (Tropic of Capricorn): Nằm ở vĩ độ 23°26’ S, đánh dấu ranh giới phía Nam của vùng nhiệt đới. Vào ngày đông chí, mặt trời chiếu thẳng góc tại đây.
Kinh tuyến là gì?
Kinh tuyến là những đường thẳng tưởng tượng nối liền cực Bắc và cực Nam, giúp xác định kinh độ và múi giờ. Kinh tuyến gốc (0°) đi qua đài thiên văn Greenwich (Anh). Các kinh tuyến khác được tính từ 0 đến 180 độ về cả hai phía Đông và Tây.
Vĩ tuyến là gì?
Vĩ tuyến là những đường tròn bao quanh Trái Đất, nằm song song với đường Xích đạo để xác định vĩ độ. Chí tuyến thực chất là hai vĩ tuyến đặc biệt ở vĩ độ ~23,5°. Lưu ý: Không có khái niệm "chí tuyến gốc"; có thể bạn đang nhầm với đường Xích đạo (vĩ tuyến 0°). Các vĩ tuyến càng xa Xích đạo thì chu vi vòng tròn càng nhỏ lại.
Tầm quan trọng và tác động của chí tuyến
Các đường chí tuyến là cột mốc phân chia các đai khí hậu. Khu vực nằm giữa hai đường chí tuyến (vùng nội chí tuyến) có lượng bức xạ mặt trời lớn nhất, nhiệt độ cao và ít phân hóa bốn mùa rõ rệt. Việc nắm vững các vị trí này giúp xác định vùng khí hậu (nhiệt đới, ôn đới, hàn đới), hỗ trợ tính toán lịch trình di chuyển của tàu thuyền, máy bay và nhận biết sự thay đổi mùa.
| Tên đường | Vĩ độ | Khu vực phân chia |
|---|---|---|
| Xích đạo | 0° | Ranh giới Bắc và Nam bán cầu |
| Chí tuyến Bắc | 23°26′ B | Giữa nhiệt đới và ôn đới |
| Chí tuyến Nam | 23°26′ S | Giữa nhiệt đới và ôn đới |
| Vòng cực Bắc | 66°33′ B | Giữa ôn đới và hàn đới |
| Vòng cực Nam | 66°33′ S | Giữa ôn đới và hàn đới |
Một số bài tập về chí tuyến
Bạn có thể thực hành xác định vị trí mặt trời qua các câu hỏi thực tế. Ví dụ: Vào trưa ngày 21/6, nếu đứng tại Chí tuyến Bắc và thấy mặt trời ở đỉnh đầu, bạn đang ở điểm đón nắng mạnh nhất bán cầu Bắc. Ngoài ra, có thể xác định hướng bóng đổ của vật thể: tại vùng nội chí tuyến, bóng có thể đổ về phía Bắc hoặc phía Nam tùy thời điểm trong năm.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Hãy nhớ con số 23: Chí tuyến là vĩ độ xấp xỉ 23°. Vòng cực là vĩ độ xấp xỉ 66° (23 + 43). Dựa vào mốc 23 này, bạn có thể xác định ngay vùng nhiệt đới.
