Sạt lở đất là hiện tượng khối đất đá trượt hoặc chảy xuống sườn dốc do mưa lớn, lũ hoặc tác động con người. Nhận biết sớm các dấu hiệu như vết nứt trên tường, mặt đất phồng lên, nước suối chuyển đục hoặc khô cạn bất thường, cùng tiếng gầm từ núi sẽ giúp bạn di dời kịp thời. Khi xuất hiện các triệu chứng này, cần sơ tán ngay lên khu vực cao hơn, tránh chạy xuống thung lũng và mang theo túi cứu hộ thiết yếu.

Dấu hiệu tĩnh: biến dạng mặt đất, công trình và thực vật

Vết nứt mới xuất hiện trên tường nhà, trần, nền hoặc sườn đồi (đặc biệt vết nứt hình vòng cung). Mặt đất phồng rộp ở chân dốc, đường đi bấp bênh, nước ngầm phun ra từ nhiều vị trí mới. Cây cối, cột điện, hàng rào bỗng nghiêng về phía thung lũng ("cây biết đi"). Cửa sổ, cửa nhà kẹt cứng, cầu thang hoặc lề đường bị lệch. Đây là tín hiệu đất nền mất ổn định từ từ, thường xuất hiện trước khi sạt lở vài giờ đến vài ngày.

Dấu hiệu động: âm thanh, rung lắc và thay đổi dòng nước

Lắng nghe tiếng cây gãy, tảng đá va chạm hoặc tiếng gầm rú nhỏ phát ra từ phía núi. Mặt đất rung lắc nhẹ, các lớp đất thụt xuống kèm tiếng rơi vãi tăng dần theo thời gian.

Dòng sông, suối đang trong bỗng chuyển đục ngầu như bùn, hoặc ngược lại, cạn khô đột ngột do sạt lở phía thượng nguồn chặn dòng (dấu hiệu báo trước lũ quét). Rãnh thoát nước mưa trên sườn dốc tụ lại bất thường hoặc xuất hiện vết trượt mới. Âm thanh và màu nước thay đổi thường đi kèm nhau khi khối đất bị xói mòn.

Phân biệt sạt lở đất và lũ quét

Sạt lở đất là sự dịch chuyển khối đất đá, mảnh vụn trên sườn dốc do trọng lực. Lũ quét là dòng nước xiết bất ngờ từ thượng nguồn, thường kèm bùn đá với tỷ lệ vật chất rắn chiếm 3–10% (có thể trên 10%). Lũ quét lên nhanh, xuống nhanh, sức tàn phá lớn hơn và cuốn trôi mọi thứ trên đường đi.

Cả hai thường đi kèm khi có mưa lớn kéo dài, nhưng sạt lở tập trung vào trượt đất, còn lũ quét nhấn mạnh vào dòng nước chảy xiết. Cảnh giác cao độ khi thấy nước chuyển đục, âm thanh lạ trong lòng đất và mưa nhiều ngày ở vùng núi.

Quy tắc sơ tán và kỹ năng sinh tồn

Ưu tiên tính mạng con người, di dời trẻ em, người già, phụ nữ mang thai và người khuyết tật lên trước. Di chuyển nhanh sang hai bên, vuông góc với hướng đất đá trượt; tuyệt đối không chạy xuống thung lũng.

Nếu đang lái xe, dừng ngay tại nơi an toàn, tránh xa vách đá dựng đứng. Sơ tán đến khu vực cao ráo, nhà kiên cố hoặc công trình công cộng lân cận.

Mang theo túi cứu hộ chứa nước, thức ăn khô, thuốc men, đèn pin, cuốc/xẻng và giấy tờ quan trọng. Sau khi sạt lở, không tự ý quay lại vì nguy cơ sạt lở phụ rất cao; kiểm tra sức khỏe và báo lực lượng cứu hộ nếu có người bị nạn.

Biện pháp phòng ngừa và gia cố mái dốc

Bảo vệ rừng và trồng cây (như vetiver) là giải pháp bền vững nhất nhờ bộ rễ giữ đất và hút nước ngầm. Lắp đặt hệ thống rãnh thoát nước trên sườn dốc để hạn chế nước thấm sâu làm giảm ma sát đất.

Tại các taluy xung yếu, sử dụng lưới thép, kè đá hoặc tường vây bê tông để gia cố. Quy hoạch xây dựng tránh khu vực từng sạt lở, ven sông suối hoặc chân dốc tự nhiên.

Chủ động khơi thông dòng chảy, hạ thấp độ dốc mái nhà và theo dõi sát dự báo thời tiết. Báo ngay chính quyền khi phát hiện dấu hiệu bất thường để được hỗ trợ khoanh vùng rủi ro.