Lượng Mưa Trung Bình Năm Ở Nghệ An Là Bao Nhiêu? Bản Đồ Thủy Văn & Phân Bố Mùa

Lượng mưa trung bình năm ở Nghệ An dao động phổ biến từ 1.200 mm đến 2.000 mm, phân bố có sự chênh lệch sâu sắc giữa các tiểu vùng địa hình và tập trung tới 75% – 85% tổng vũ lượng vào mùa mưa kéo dài từ tháng 8 đến tháng 11 hàng năm. Trong khi các huyện đồng bằng ven biển và khu vực sườn đón gió trung du như Thành phố Vinh, Nam Đàn, Thanh Chương ghi nhận lượng mưa dồi dào từ 1.600 mm đến trên 2.100 mm/năm, thì tại các thung lũng lòng chảo kín gió miền Tây như Tương Dương, Kỳ Sơn lượng mưa cả năm chỉ đạt từ 1.100 mm đến 1.300 mm, tạo nên những thái cực thủy văn đối lập giữa nguy cơ lũ quét dồn dập và khô hạn kéo dài.

Bức tranh phân bố lượng mưa không đồng đều tại Nghệ An

Nghệ An là tỉnh có diện tích tự nhiên rộng lớn nhất Việt Nam, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam với sự chia cắt phức tạp của các dãy núi thuộc dãy Trường Sơn Bắc. Sự tương tác phức tạp giữa địa hình núi non và các hệ thống hoàn lưu khí quyển (gió mùa Đông Bắc, gió phơn Tây Nam và dải hội tụ nhiệt đới) là nguyên nhân cốt lõi định hình nên sự phân hóa lượng mưa rõ rệt tại từng tiểu vùng:

1. Tiểu vùng mưa lớn duyên hải và đồng bằng phía Đông (1.600 – 2.000 mm/năm)

Khu vực ven biển bao gồm Thành phố Vinh (bao gồm toàn bộ dải biển Cửa Lò theo Nghị quyết số 1243/NQ-UBTVQH15), Nghi Lộc, Diễn Châu, Quỳnh Lưu và Hoàng Mai trực diện đón nhận những luồng hơi ẩm khổng lồ từ biển Đông thổi vào. Vào mùa thu đông, khi không khí lạnh tăng cường tràn qua vịnh Bắc Bộ kết hợp với nhiễu động gió Đông trên cao, vùng duyên hải thường xuất hiện những đợt mưa lớn dầm dề kéo dài liên tục nhiều ngày đêm.

2. Tiểu vùng mưa cực đại trung du đón gió (1.800 – 2.200 mm/năm)

Các huyện bán sơn địa như Thanh Chương, Nam Đàn, Đô Lương và Tân Kỳ là nơi giao thoa giữa vùng đồng bằng và chân núi cao. Khi các khối mây ẩm từ biển di chuyển vào sâu trong đất liền, gặp các dãy núi nâng đỡ đã kích hoạt hiện tượng mưa địa hình mãnh liệt. Nhiều trạm đo tại khu vực này thường ghi nhận lượng mưa trung bình năm vượt mốc 2.000 mm, là nguồn sinh thủy chính đổ dồn nước vào dòng chính sông Lam.

3. Tiểu vùng thung lũng khuất gió miền Tây (1.100 – 1.400 mm/năm)

Trái ngược hoàn toàn với phía Đông, các huyện vùng cao giáp biên giới Lào như Tương Dương, Kỳ Sơn lại nằm ở vùng lòng chảo sâu khuất gió. Vào mùa hè, khi gió phơn Tây Nam thổi tràn qua dãy biên giới, không khí bị sấy khô nén nhiệt khiến mây tan hết. Vào mùa đông, các luồng gió lạnh ẩm từ biển Đông thổi vào cũng bị các rặng núi cao ở phía Đông chặn lại. Do đó, đây là vùng có lượng mưa bình quân năm thấp nhất tỉnh, thường xuyên đối mặt với các đợt hạn hán gay gắt đe dọa sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp.

Phân kỳ hai mùa mưa – khô tương phản sâu sắc tại Nghệ An

Lượng mưa tại Nghệ An chia tách thành hai mùa rõ rệt, chi phối sâu sắc đến chu kỳ canh tác mùa vụ và đời sống sinh hoạt của hàng triệu cư dân:

1. Mùa mưa (Từ tháng 5 đến tháng 11)

Mặc dù mùa mưa trên lý thuyết bắt đầu từ tháng 5, nhưng từ tháng 5 đến tháng 7 lượng mưa thực tế rất thấp và thất thường, chủ yếu là các cơn mưa dông nhiệt cục bộ vào chiều tối sau những ngày nắng nóng gay gắt. Cao điểm mùa mưa thực sự bùng nổ từ tháng 8 đến tháng 11. Trong đó, tháng 9 và tháng 10 là giai đoạn “đại hồng thủy” với lượng mưa trung bình mỗi tháng dao động từ 400 mm đến 700 mm.

Đây là khoảng thời gian dải hội tụ nhiệt đới hoạt động mạnh nhất kết hợp cùng các cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới trên biển Đông đổ bộ trực tiếp. Mưa dồn dập trên diện rộng khiến lưu lượng nước trên sông Lam, sông Hiếu dâng cao đột ngột, vượt mức báo động 3 gây ngập úng hàng chục nghìn hecta hoa màu và hàng nghìn hộ dân vùng đồng bằng duyên hải.

2. Mùa khô (Từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau)

Mùa khô kéo dài 5 tháng nhưng tổng lượng mưa chỉ chiếm từ 15% đến 25% vũ lượng cả năm. Từ tháng 12 đến tháng 2, thời tiết lạnh giá, mưa nhỏ hạt ẩm ướt với lượng mưa chỉ từ 20 – 40 mm/tháng. Bước sang tháng 3 và tháng 4, thời tiết ấm dần, lượng mưa tăng nhẹ nhưng chưa đủ để bù đắp lượng nước bốc hơi. Mực nước tại các hồ thủy lợi lớn như hồ Vực Mấu (thị xã Hoàng Mai), hồ Khe Gỗ, hồ Sông Sào xuống thấp, đòi hỏi các đơn vị thủy nông phải vận hành bơm luân phiên để cấp nước tưới cho vụ lúa Đông Xuân.

Bảng số liệu lượng mưa trung bình các tháng tại các trạm khí tượng Nghệ An

Dưới đây là bảng số liệu thống kê lượng mưa chuẩn hóa theo từng tháng (đơn vị: mm) tại 4 trạm quan trắc đại diện cho 4 vùng sinh thái đặc trưng của tỉnh Nghệ An:

Tác động của lượng mưa lớn đến hệ thống thủy văn và đời sống dân sinh

Sự tập trung lượng mưa cực đoan vào 2 – 3 tháng mùa thu đặt ra những thách thức rất lớn đối với bài toán an toàn đê điều, phòng chống úng ngập và bảo vệ tài sản của nhân dân:

1. Thách thức điều tiết hồ chứa và dòng chảy sông Lam

Sông Lam (sông Cả) là huyết mạch thủy văn của Nghệ An với diện tích lưu vực rộng hơn 27.200 km². Vào mùa mưa bão, lưu lượng nước đổ về dòng chính sông Lam có thể đạt tới 8.000 – 12.000 m³/s. Hệ thống thủy điện bậc thang như thủy điện Bản Vẽ (dung tích trên 1.8 tỷ m³ nước), thủy điện Hủa Na, thủy điện Khe Bố đóng vai trò sinh tử trong việc cắt lũ cho vùng hạ du.

Nếu mưa lớn kéo dài vượt dung tích phòng lũ, các hồ thủy điện buộc phải xả tràn điều tiết theo quy trình vận hành liên hồ chứa. Lúc này, mực nước hạ du dâng cao vượt mức báo động 3 làm ngập chìm hàng chục xã ven sông của huyện Thanh Chương, Nam Đàn, Đô Lương, Hưng Nguyên, gây chia cắt giao thông và cô lập nhiều khu dân cư.

2. Ngập úng cục bộ đô thị Thành phố Vinh và các vùng phụ cận

Thành phố Vinh có địa hình trũng thấp lòng chảo tự nhiên, phía Đông giáp đê sông Lam và biển Cửa Lò. Trong những trận mưa cực đoan với cường suất lớn trên 100 mm chỉ trong 2 – 3 giờ, hệ thống cống thoát nước tự chảy bị nghẽn do mực nước sông Lam bên ngoài đê dâng cao hơn cốt mặt đường nội thị.

Đặc biệt sau khi thực hiện Nghị quyết số 1243/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội sáp nhập toàn bộ diện tích thị xã Cửa Lò và 4 xã của huyện Nghi Lộc vào Thành phố Vinh, bài toán quy hoạch hạ tầng tiêu thoát nước đồng bộ giữa khu vực lõi trung tâm thành phố và dải đô thị biển mở rộng càng trở nên cấp bách. Tỉnh Nghệ An đã và đang đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nâng cấp các trạm bơm tiêu cưỡng bức lớn như trạm bơm Hưng Hòa, kênh tiêu Bắc, kênh Nhà Lê và hồ điều hòa trung tâm để giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn ngập úng sau mưa lớn.

Giải pháp thích ứng thông minh với phân bố lượng mưa tại Nghệ An

Để sống chung an toàn với mưa lũ và khai thác tối đa nguồn tài nguyên nước ngọt vô giá, Nghệ An đang đồng bộ triển khai các giải pháp công trình và phi công trình:

• Chuyển dịch cơ cấu mùa vụ nông nghiệp: Tại các vùng đồng bằng trũng thấp, nông dân chuyển sang gieo cấy giống lúa ngắn ngày để thu hoạch gọn gàng vụ Hè Thu trước ngày 10/9 hàng năm, chủ động né tránh đỉnh lũ tháng 9 và tháng 10.
• Xây dựng hồ chứa đa mục tiêu tại miền Tây: Nâng cấp các hồ chứa nước vừa và nhỏ tại Tương Dương, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ nhằm tích trữ nước mưa cuối mùa để chống hạn và cấp nước tưới cho cây công nghiệp (chè, mía, cao su, cam) trong suốt mùa khô kéo dài.
• Hiện đại hóa mạng lưới trạm đo mưa tự động Vrain: Lắp đặt hàng trăm cảm biến đo mưa tự động truyền dữ liệu vệ tinh theo thời gian thực tại các xã vùng sâu, vùng xa, giúp các cấp chỉ đạo phát hiện sớm nguy cơ lũ quét và ra quyết định sơ tán người dân trước 6 – 12 giờ.

Câu hỏi thường gặp về lượng mưa tại Nghệ An (FAQ)