Mùa Mưa Miền Nam Bắt Đầu Từ Tháng Mấy? Quy Luật Khí Hậu

Mùa mưa miền Nam bắt đầu từ khoảng đầu hoặc giữa tháng 5 và kéo dài đến hết tháng 11 hằng năm. Đây là thời kỳ chi phối trực tiếp của gió mùa Tây Nam xuất phát từ vịnh Bengal và xích đạo, mang theo khối không khí nóng ẩm đậm đặc gây mưa dông diện rộng. Mưa mùa này có đặc trưng là mưa rào xối xả nhưng mau tạnh, thường xuất hiện vào đầu giờ chiều đến tối muộn.

Cơ chế hình thành và thời điểm khởi phát mùa mưa Nam Bộ

Sự bắt đầu của mùa mưa miền Nam là một dấu mốc khí quyển vô cùng quan trọng đối với đời sống và kinh tế của hơn 20 triệu người dân tại Thành phố Hồ Chí Minh, miền Đông và Tây Nam Bộ. Sau 6 tháng khô hạn kéo dài của mùa khô miền Nam, sự chuyển dịch của các vành đai gió hành tinh mang lại bước ngoặt thủy văn to lớn.

Vào đầu tháng 5, áp cao cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương rút dần ra phía biển, nhường chỗ cho khối khí chí tuyến từ Ấn Độ Dương và áp thấp lục địa châu Á hình thành. Luồng gió mùa Tây Nam bắt đầu thổi ổn định, vượt qua vùng biển ấm vịnh Thái Lan và biển Đông, vận chuyển khối lượng ẩm khổng lồ đổ bộ vào đất liền Nam Bộ.

Giai đoạn chuyển tiếp bắt đầu ngay từ đợt thời tiết miền Nam tháng 5 với các đợt mưa chuyển mùa kèm sấm sét dữ dội, sau đó định hình thành chuỗi ngày mưa đều đặn kéo dài suốt 7 tháng.

Hoàn lưu khí quyển gió mùa Tây Nam và dải hội tụ nhiệt đới ITCZ

Khí hậu mùa mưa Nam Bộ gắn liền mật thiết với sự dịch chuyển của dải hội tụ nhiệt đới (ITCZ – Intertropical Convergence Zone). Vào đầu mùa hạ, dải ITCZ từ bán cầu Nam dịch chuyển dần lên phía Bắc, mang theo vùng nhiễu động ẩm dày đặc.

Khi dải ITCZ vắt ngang qua khu vực Nam Bộ vào các tháng 8, 9 và 10, đây là thời kỳ hai luồng tín phong Đông Bắc và gió mùa Tây Nam gặp nhau, kích hoạt các ổ đối lưu cực mạnh. Những xoáy thuận nhiệt đới hoặc áp thấp hình thành ngay trên dải hội tụ này có thể gây ra những đợt mưa lớn diện rộng kéo dài nhiều ngày, làm lượng mưa tăng vọt gấp 3 đến 4 lần so với đầu mùa.

Đặc điểm nổi bật của những cơn mưa nhiệt đới phương Nam

Mưa ở miền Nam mang những nét đặc thù rất riêng mà bất kỳ ai sinh sống hay từng du lịch đến đây đều không thể nào quên:

1. Tính chất mưa rào đối lưu chớp nhoáng

Ban sáng, trời vẫn có nắng rực rỡ, nhiệt độ tăng cao. Năng lượng mặt trời hun nóng mặt đất tạo ra các cột không khí đối lưu thăng hoa mạnh mẽ. Đến khoảng 13h đến 16h chiều, các đám mây dông tích (Cumulonimbus) phát triển cực đại và trút nước như thác đổ.

Cơn mưa dông nhiệt đới này thường diễn ra mãnh liệt trong vòng 30 phút đến 1 giờ đồng hồ rồi nhanh chóng tạnh ráo, bầu trời quang đãng trở lại, để lại không khí mát lành dễ chịu.

2. Các đợt mưa dầm do dải hội tụ và áp thấp nhiệt đới

Trong các tháng cao điểm như tháng 9 và tháng 10, khi dải hội tụ nhiệt đới vắt ngang qua Nam Bộ kết hợp với các xoáy thuận nhiệt đới hoặc áp thấp trên biển Đông, miền Nam sẽ đón các đợt mưa dầm rả rích kéo dài suốt ngày đêm trong 3 đến 5 ngày liên tiếp.

Lúc này, lượng mưa tích tụ cực lớn kết hợp triều cường rằm tháng 9 và tháng 10 âm lịch thường gây ngập lụt diện rộng tại các tuyến đường trũng thấp của Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Vĩnh Long.

So với mùa khô miền Trung nơi nắng hạn kéo dài, mùa mưa Nam Bộ là thời kỳ thiên nhiên tươi tốt nhất.

Bảng số liệu lượng mưa mùa mưa miền Nam qua các tháng

Thống kê lượng mưa trung bình nhiều năm trong suốt 7 tháng mùa mưa tại khu vực Nam Bộ:

Mùa nước nổi miền Tây và giá trị sinh thái của mùa mưa

Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, mùa mưa mang lại một hiện tượng văn hóa – sinh thái độc nhất vô nhị: Mùa nước nổi. Từ tháng 8 đến tháng 11, khi dòng nước lũ từ thượng nguồn sông Mekong đổ về kết hợp lượng mưa tại chỗ tràn bờ, cả vùng đồng bằng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên biến thành một biển nước bao la.

Mùa nước nổi không mang tính hủy diệt như lũ quét miền Trung, mà mang lại nguồn sống vô tận:

• Bồi đắp hàng triệu tấn phù sa màu mỡ cho những cánh đồng lúa.
• Rửa trôi phèn chua và mầm sâu bệnh tồn dư trong đất sau nhiều vụ canh tác.
• Mang theo nguồn lợi thủy sản tôm cá khổng lồ, tạo sinh kế cho hàng vạn gia đình làm nghề chài lưới.
• Nuôi dưỡng các hệ sinh thái đất ngập nước quý giá tại Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), Rừng tràm Trà Sư (An Giang) và Khu bảo tồn Láng Sen (Long An).

Khi bước sang giai đoạn mưa tháng 11, lượng nước bắt đầu rút dần trên các cánh đồng, nhường chỗ cho nông dân gieo sạ vụ lúa Đông Xuân mới.

Hiện tượng dông lốc, sét đánh và gió giật cực đoan đầu mùa mưa

Một trong những đặc điểm nguy hiểm nhất của giai đoạn bắt đầu mùa mưa tại Nam Bộ (đầu tháng 5) là sự xuất hiện của các hình thế thời tiết cực đoan chuyển mùa. Sau nửa năm tích tụ năng lượng nhiệt dưới mặt đất, sự đối đầu giữa khối khí nóng khô cũ và luồng gió ẩm Tây Nam mới tràn về tạo ra sự xáo trộn tầng khí quyển dữ dội.

Các đám mây dông tích khổng lồ phát triển với độ cao đỉnh mây vượt trên 12.000 mét, giải phóng năng lượng thông qua sấm sét liên hồi, mưa đá cục bộ và những cơn gió giật giông lốc cấp 7 đến cấp 9. Tại các đô thị đông đúc như Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, giông lốc đầu mùa thường gây gãy đổ hàng loạt cây cổ thụ, tốc mái nhà và làm đổ các biển quảng cáo, đòi hỏi người dân phải hết sức cẩn trọng khi ra đường vào buổi chiều.

Quy luật triều cường kết hợp mưa lớn gây ngập lụt đô thị

Vào các tháng cuối mùa mưa (tháng 9, 10 và 11), Nam Bộ phải đối mặt với bài toán ngập úng kép: “mưa to kết hợp triều cường”. Khi các trận mưa rào lượng nước trên 100 mm xuất hiện đúng vào thời điểm đỉnh triều rằm tháng 8 hoặc rằm tháng 9 âm lịch (mực nước triều trên sông Sài Gòn vượt mức 1.70 mét), hệ thống thoát nước đô thị hoàn toàn bị tê liệt do nước ngoài sông dâng cao hơn mặt đường.

Để thích ứng, các công trình ngăn triều quy mô lớn như cống Tân Thuận, cống Bến Nghé, cống Phú Xuân cùng các trạm bơm công suất hàng trăm nghìn mét khối mỗi giờ đang được vận hành để bảo vệ các vùng trũng thấp của thành phố.

Phân hóa lượng mưa sâu sắc giữa miền Đông và miền Tây Nam Bộ

Mặc dù cùng chịu sự chi phối chung của hoàn lưu gió mùa Tây Nam, cơ chế đón gió và điều kiện địa hình tạo nên sự phân hóa lượng mưa đáng kể giữa hai tiểu vùng Nam Bộ:

• Khu vực Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh): Nhờ địa hình đồi lượn sóng chuyển tiếp từ cao nguyên Nam Trung Bộ, không khí ẩm bị nâng ép địa hình mạnh mẽ. Các trung tâm mưa lớn tại chân núi như trạm Định Quán (Đồng Nai) hay Bù Đăng (Bình Phước) thường ghi nhận tổng lượng mưa mùa vượt mốc 2.500 mm đến 2.800 mm, với tần suất dông sét cao nhất cả nước.
• Khu vực Tây Nam Bộ (Đồng bằng sông Cửu Long): Địa hình đồng bằng hoàn toàn bằng phẳng không có chắn gió. Vùng ven biển bán đảo Cà Mau và bờ biển Tây (Kiên Giang, Phú Quốc) là nơi trực tiếp hứng trọn luồng gió ẩm từ vịnh Thái Lan thổi vào, lượng mưa đạt từ 2.200 đến 2.400 mm. Ngược lại, khu vực trung tâm đồng bằng dọc sông Tiền và sông Hậu (Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ) lại có lượng mưa thấp hơn, trung bình chỉ dao động từ 1.400 đến 1.700 mm.

Hiện tượng La Nina và rủi ro thời tiết cực đoan kéo dài mùa mưa

Trong những năm chịu tác động của pha lạnh La Nina, hoàn lưu khí quyển trên biển Đông trở nên bất ổn định hơn nhiều so với quy luật thông thường. Khi La Nina ngự trị, mùa mưa Nam Bộ thường xuất hiện sớm hơn từ 10 đến 15 ngày (có thể bùng phát ngay từ cuối tháng 4) và kéo dài dai dẳng sang tận giữa tháng 12.

Nguy hiểm hơn, La Nina kích hoạt nhiều xoáy thuận nhiệt đới và áp thấp nhiệt đới đi lệch sâu xuống phía nam, quét qua vùng biển Nam Bộ và đất liền Cà Mau. Sự kết hợp giữa bão muộn cuối mùa, mưa lớn kéo dài và các đợt gió mùa đông bắc sớm có thể gây ra hiện tượng ngập lụt trên diện rộng và sạt lở đê kè nghiêm trọng tại các cù lao miền Tây sông nước.

Kinh nghiệm sinh hoạt và di chuyển an toàn trong mùa mưa

Sinh sống và du lịch miền Nam trong mùa mưa đòi hỏi bạn phải có sự chuẩn bị chu đáo:

1. Vật dụng không thể thiếu: Luôn mang theo áo mưa cánh dơi hoặc ô dù gấp gọn trong cốp xe máy hay ba lô. Nên bọc điện thoại và giấy tờ tùy thân trong túi zip chống nước.
2. Tránh ngập úng đô thị: Cài đặt các ứng dụng theo dõi điểm ngập tại Thành phố Hồ Chí Minh, hạn chế di chuyển qua các tuyến đường rốn ngập như Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Hưởng, Quốc Hương khi có mưa to trùng thời điểm triều cường.
3. Phòng chống bệnh truyền nhiễm: Mùa mưa ẩm ướt là mùa bùng phát của muỗi vằn truyền bệnh sốt xuất huyết. Cần ngủ màn, dọn dẹp các vật chứa nước đọng quanh nhà và bôi thuốc chống côn trùng.
4. Chú ý an toàn giông sét: Những cơn mưa đầu mùa thường kèm sấm sét cực mạnh và gió giật làm gãy cành cây. Tuyệt đối không đứng dưới gốc cây to hoặc biển quảng cáo ngoài trời khi bắt đầu có dông.

Câu hỏi thường gặp về mùa mưa miền Nam