Ngày 23 tháng 3 hằng năm được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) chọn là Ngày Khí tượng Thế giới. Năm 2026, thông điệp "Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai" (Observing Today, Protecting Tomorrow) tiếp tục nhấn mạnh vai trò sống còn của công tác quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm. Dữ liệu khí tượng, thủy văn và môi trường chính là nền tảng giúp giảm thiểu rủi ro, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và hệ sinh thái trước các tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.

Nguồn gốc và ý nghĩa Ngày Khí tượng Thế giới

Kỷ niệm 23/3 hàng năm là Ngày Khí tượng Thế giới, sự kiện nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng quốc tế về tầm quan trọng của khí tượng thủy văn. Đây là dịp để nhìn lại chặng đường phát triển của ngành cũng là lời kêu gọi hành động đối với các chính phủ, tổ chức khoa học và công chúng.

Tại Việt Nam, ngành khí tượng thủy văn hình thành từ tháng 10 năm 1945. Trải qua hơn 80 năm xây dựng và trưởng thành, ngành đã đóng góp quan trọng vào sự nghiệp cách mạng chung, phục vụ hiệu quả công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Ba dấu ấn lớn trong quá trình phát triển bao gồm: hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, mạng lưới quan trắc hiện đại hóa, và công tác cảnh báo dự báo ngày càng chính xác.

Thông điệp "Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai" trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn biến phức tạp hơn, thông điệp “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai” dành cho năm 2026 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thu thập và phân tích dữ liệu khí tượng ngay từ hiện tại để chủ động ứng phó. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã cảnh báo về cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu và kêu gọi tăng cường hệ thống quan trắc bao gồm cả trạm mặt đất và vệ tinh, cùng với việc chia sẻ dữ liệu minh bạch, công bằng.

Ông thúc đẩy sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả”, hướng tới mục tiêu đảm bảo mọi người dân trên thế giới đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo sớm thiên tai vào năm 2027. Việc đầu tư vào hệ thống quan trắc giúp giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản và mang lại lợi ích lâu dài cho hòa bình, an ninh và khả năng chống chịu của cộng đồng.

Chất lượng dự báo phụ thuộc vào sự đầy đủ của dữ liệu quan trắc, và việc đưa ra cảnh báo sớm sẽ làm tăng khả năng giảm thiểu thiệt hại, qua đó hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động sản xuất, đời sống dân sinh và công tác phòng chống thiên tai.

Vai trò của quan trắc khí tượng đối với y tế và cộng đồng

Đối với y tế, dữ liệu khí tượng là công cụ hỗ trợ dự báo và ngăn chặn các bệnh lý liên quan đến thời tiết, bao gồm sốt xuất huyết, các vấn đề hô hấp cũng như say nắng, say nóng.

Trong khi đó, thông tin dự báo và cảnh báo sớm là nền tảng trong chuỗi quản trị rủi ro, bao gồm bốn giai đoạn: phòng ngừa, chuẩn bị, ứng phó và phục hồi. Dữ liệu này kích hoạt các quyết định then chốt như sơ tán dân cư, vận hành hồ chứa hoặc điều tiết giao thông, qua đó đảm bảo hiệu quả tối ưu cho toàn bộ hệ thống.

Để đáp ứng yêu cầu khắt khe về tính kịp thời và độ tin cậy – vì mỗi bản tin đều tác động trực tiếp đến quyết định ứng phó của chính quyền và người dân – đội ngũ dự báo viên khí tượng thủy văn tại cả Trung ương và địa phương phải thay nhau trực liên tục trong 24 giờ, 365 ngày một năm.

Vào những thời điểm có diễn biến thời tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn diện rộng hay lũ quét, khối lượng công việc tăng vọt. Lúc này, các bản tin thiên tai được cập nhật liên tục với tần suất cao hơn, có thể là 3 tiếng, 6 tiếng hoặc thậm chí từng giờ.

Mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn tại Việt Nam

Với đặc thù địa hình phức tạp cùng sự tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, việc giám sát chặt chẽ các hiện tượng thời tiết cực đoan trở thành yêu cầu cấp thiết. Hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn tại Việt Nam hiện sở hữu quy mô hơn 2.800 trạm, trải dài khắp lãnh thổ từ Bắc đến Nam, bao gồm cả vùng núi, đồng bằng, ven biển và hải đảo.

Con số cụ thể được ghi nhận lên tới 2.807 trạm theo báo cáo của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong khi con số 2.871 trạm được trích dẫn từ Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ. Các trạm này thu thập nhiều thông số như nhiệt độ, lượng mưa, hướng gió và mực nước.

Sự chuyển dịch từ phương pháp đo thủ công sang tự động hóa đã tạo nên bước ngoặt quan trọng. Tỷ lệ tự động hóa trong lĩnh vực khí tượng đạt 65%, trong khi các chỉ số đo mưa và dông sét đều đạt mức 100%. Đối với ngành thủy văn, tỷ lệ này là 69% và hải văn là 74%. Sự hiện diện của mạng lưới radar thời tiết phủ sóng toàn quốc giúp ngành khí tượng thủy văn Việt Nam thu hẹp khoảng cách với các nước trong khu vực và thế giới.

Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, hoạt động dự báo không đơn thuần là nhiệm vụ kỹ thuật mà cần được xem như hạ tầng dữ liệu chiến lược của quốc gia. Sự kết hợp giữa dữ liệu quan trắc, mô hình số trị cùng hệ thống radar và vệ tinh là yếu tố quan trọng.

Những dữ liệu này hỗ trợ ứng phó thiên tai và là cơ sở vững chắc cho công tác quy hoạch đô thị, phát triển nông nghiệp, khai thác năng lượng tái tạo và bảo hiểm rủi ro. Biến đổi khí hậu khiến đây chính là một phần cấu thành của an ninh phi truyền thống.

Hành động cụ thể để hưởng ứng và ứng phó

Để ứng phó hiệu quả với các rủi ro thời tiết, cộng đồng cần chủ động nắm bắt thông tin từ các nguồn chính thống. Sự hiểu biết về cơ chế dự báo giúp giảm bớt hoang mang: mô hình động lực học luôn tồn tại sai số do điều kiện ban đầu, nên mỗi kịch bản chỉ mang tính xác suất.

Ví dụ, con số 70% khả năng mưa hay 60% xác suất lũ không phải là lời khẳng định chắc chắn, mà phản ánh mức độ rủi ro dựa trên phần lớn các kịch bản tính toán, nhằm giúp người dân và chính quyền xây dựng phương án phòng tránh chủ động.

Cần lưu ý rằng độ chính xác giảm dần theo thời gian; dự báo 24 giờ tới có sự khác biệt căn bản so với 72–120 giờ tới. Việc điều chỉnh bản tin qua từng chu kỳ là quy trình nghiệp vụ bình thường, yêu cầu người dân liên tục cập nhật thông tin để thích ứng với diễn biến thực tế.

Hành động thiết thực nhất là chung tay bảo vệ môi trường, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Thông điệp "Quan trắc hôm nay để bảo vệ cho tương lai" nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường hệ thống quan trắc, góp phần kiến tạo một ngày mai an toàn và bền vững.