Ngưỡng 1,5 Độ C Có Ý Nghĩa Gì? Ranh Giới Sống Còn Khí Hậu

Ngưỡng 1,5 độ C là ranh giới nhiệt độ ấm lên toàn cầu tối đa so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900) được các nhà khoa học khí hậu xác lập nhằm ngăn chặn các điểm tới hạn sinh thái không thể đảo ngược trên Trái Đất. Được thông qua tại Thỏa thuận Paris năm 2015, con số này không đơn thuần là một mục tiêu chính trị trừu tượng mà là ranh giới sống còn giữa một hành tinh còn khả năng chống chịu và một tương lai đối mặt với thảm họa khí hậu khốc liệt.

Nguồn gốc lịch sử: Từ Hội nghị Paris 2015 đến Báo cáo đặc biệt IPCC

Ý niệm về việc giới hạn sự nóng lên toàn cầu đã được thảo luận từ những năm 1990, nhưng ban đầu các quốc gia phát triển chỉ đặt mục tiêu kiềm chế mức tăng nhiệt độ ở ngưỡng 2,0 độ C. Tuy nhiên, liên minh các quốc gia đảo nhỏ (AOSIS) – những vùng lãnh thổ đang đối diện với nguy cơ bị nước biển xóa sổ hoàn toàn – đã kiên trì vận động với khẩu hiệu nổi tiếng: 1,5 để tồn tại (1.5 to stay alive).

Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu COP21 diễn ra ở Paris năm 2015, 196 quốc gia đã đạt được thỏa thuận lịch sử mang tính ràng buộc pháp lý: Giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu thấp hơn đáng kể so với 2,0 độ C và nỗ lực theo đuổi mục tiêu giới hạn mức tăng ở 1,5 độ C. Đến năm 2018, Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đã công bố Báo cáo đặc biệt về mức ấm lên 1,5 độ C (SR15), cung cấp bức tranh khoa học toàn cảnh và khẳng định rằng việc giữ vững ngưỡng 1,5 độ C mang lại lợi ích sinh tồn vượt trội so với ngưỡng 2,0 độ C.

Sự gia tăng nồng độ của khí CO2 và hiệu ứng nhà kính do hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch là động cơ chính đẩy nhiệt độ khí quyển tăng vọt. Tại Việt Nam, dải đất cực Nam với hệ sinh thái ngập mặn mong manh đang chịu tác động rõ rệt nhất, người dân có thể theo dõi dự báo thời tiết Cà Mau ven biển để nắm bắt diễn biến triều cường và sạt lở bờ biển theo thời gian thực.

Khoa học khí hậu: Sự khác biệt khốc liệt giữa kịch bản 1,5°C và 2,0°C

Nhiều người lầm tưởng rằng mức chênh lệch nửa độ C (0,5°C) là con số nhỏ không đáng kể trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, xét trên quy mô nhiệt động lực học của toàn bộ hành tinh Trái Đất, 0,5 độ C tương đương với việc tích tụ một nguồn năng lượng nhiệt khổng lồ gấp hàng triệu lần năng lượng của các vụ nổ nhiệt hạch, làm xáo trộn toàn bộ hoàn lưu khí quyển và hải lưu đại dương:

1. Các đợt sóng nhiệt cực đoan và căng thẳng nhiệt sinh học

Ở mức tăng 1,5 độ C, khoảng 14% dân số toàn cầu sẽ phải hứng chịu các đợt nắng nóng cực đoan ít nhất một lần trong mỗi 5 năm. Nhưng nếu nhiệt độ tăng lên 2,0 độ C, con số này sẽ vọt lên 37% – tương đương hơn một phần ba nhân loại. Thời gian kéo dài của các đợt nắng nóng sẽ tăng thêm từ 1,5 đến 2 tháng mỗi năm, đẩy các chỉ số cảnh báo rủi ro ngoài trời như chỉ số căng thẳng nhiệt WBGT lên mức báo động đỏ, gây tê liệt hoạt động lao động thể chất.

2. Tốc độ tan băng và mực nước biển dâng

Bắc Băng Dương được dự báo sẽ trải qua mùa hè hoàn toàn không còn băng tuyết với tần suất 1 lần trong mỗi 100 năm ở kịch bản 1,5°C. Tuy nhiên, nếu nhiệt độ chạm ngưỡng 2,0°C, hiện tượng biển Bắc Cực sạch bóng băng sẽ xảy ra với tần suất 1 lần trong mỗi 10 năm. Lớp băng vĩnh cửu tại Bắc Cực tan rã sẽ giải phóng hàng tỷ tấn khí metan (CH4) bị giam hãm dưới lòng đất, tạo ra chu trình phản hồi dương đẩy nhanh tốc độ nóng lên toàn cầu không thể cứu vãn.

3. Sự diệt vong của các rạn san hô và sinh vật biển

Rạn san hô là cái nôi nuôi dưỡng hơn 25% sinh vật biển toàn cầu. Ở ngưỡng 1,5°C, các rạn san hô nước ấm sẽ suy giảm từ 70% đến 90%. Nếu nhiệt độ vọt lên 2,0°C, hơn 99% các rạn san hô trên toàn hành tinh sẽ bị tẩy trắng và chết hoàn toàn, kéo theo sự sụp đổ dây chuyền của ngành thủy hải sản và nguồn sinh kế của hơn 500 triệu cư dân ven biển.

Thực trạng đáng báo động: Trái Đất đã chạm và tạm vượt ngưỡng 1,5°C

Những số liệu đo đạc thực tế từ Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh Châu Âu (C3S) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho thấy năm vừa qua đã trở thành năm nóng nhất lịch sử Trái Đất. Lần đầu tiên trong lịch sử quan trắc hiện đại, nhiệt độ trung bình toàn cầu trong chuỗi 12 tháng liên tiếp đã vượt mức 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Mặc dù việc vượt ngưỡng tạm thời trong một năm chưa đồng nghĩa với việc nhân loại đã chính thức vi phạm Thỏa thuận Paris (vốn được tính bằng mức trung bình dài hạn trong 20 đến 30 năm), đây là lời cảnh tỉnh đanh thép nhất từ thiên nhiên. Nhân loại đang ở rất gần thời điểm không thể quay đầu. Khi các mô hình thời tiết dịch chuyển, các kiểu khí hậu địa phương cũng biến đổi sâu sắc, thể hiện rõ nét qua sự thay đổi hình thái trên biểu đồ khí hậu climograph của từng khu vực.

Khái niệm Ngân sách Carbon (Carbon Budget) và mốc đếm ngược thời gian

Để hiểu rõ tính cấp bách của ngưỡng 1,5 độ C, các nhà khoa học sử dụng khái niệm Ngân sách Carbon (Carbon Budget) – tức là tổng khối lượng khí CO2 tối đa mà nhân loại còn được phép thải vào bầu khí quyển mà vẫn có cơ hội kiềm chế mức tăng nhiệt độ không vượt quá 1,5°C:

Theo báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC, để duy trì 50% xác suất giữ ấm lên toàn cầu dưới 1,5 độ C, ngân sách carbon còn lại của toàn thế giới tính từ đầu năm 2020 chỉ còn khoảng 500 tỷ tấn CO2. Tuy nhiên, với tốc độ phát thải công nghiệp và giao thông toàn cầu duy trì ở mức xấp xỉ 40 tỷ tấn CO2 mỗi năm, ngân sách này hiện đã suy giảm xuống dưới ngưỡng 200 tỷ tấn.

Điều này đồng nghĩa với việc nhân loại chỉ còn khoảng 5 đến 6 năm nữa trước khi làm cạn kiệt hoàn toàn chiếc phao cứu sinh ngân sách carbon. Nếu các cường quốc công nghiệp không hành động quyết liệt để cắt giảm lượng phát thải ngay trong thập kỷ này, việc vượt ngưỡng 1,5 độ C sẽ trở thành một sự thật không thể đảo ngược vào đầu những năm 2030, đẩy các thế hệ tương lai vào một quỹ đạo khí hậu thảm khốc không lối thoát.

Giải pháp thích ứng cho các đô thị duyên hải Việt Nam trước nguy cơ nước biển dâng

Bên cạnh các nỗ lực giảm phát thải chung, Việt Nam đang khẩn trương triển khai các chiến lược thích ứng thông minh nhằm bảo vệ các trung tâm dân cư và kinh tế ven biển:

• 1. Nâng cao cốt nền và quy hoạch đô thị chống chịu: Rà soát và nâng cốt nền xây dựng tại các đô thị trũng thấp như Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Rạch Giá; nghiêm cấm san lấp các hồ điều hòa tự nhiên, vùng trũng thoát nước và kênh rạch thoát lũ đô thị.
• 2. Ứng dụng giải pháp công trình đê kè mềm sinh thái: Thay thế các bức tường bê tông đê biển cứng nhắc bằng hệ thống kè mềm giảm sóng kết hợp trồng rừng bần, rừng đước chắn sóng. Giải pháp dựa vào thiên nhiên này vừa giảm xói lở bờ biển vừa tạo bãi bồi giữ bùn cát phù sa bồi đắp lãnh thổ tự nhiên.
• 3. Phát triển thị trường tín chỉ carbon từ rừng ngập mặn (Blue Carbon): Tận dụng hàng trăm nghìn hecta rừng ngập mặn tại Cà Mau, Kiên Giang và Quảng Ninh để tham gia thị trường tín chỉ carbon quốc tế. Nguồn thu tài chính từ việc hấp thụ carbon của rừng ngập mặn sẽ được tái đầu tư trực tiếp cho công tác bảo tồn sinh thái và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
• 4. Chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp thuận thiên: Tại các vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long thường xuyên bị mặn xâm nhập, nông dân chuyển đổi từ độc canh 3 vụ lúa sang mô hình luân canh 1 vụ lúa – 1 vụ tôm hoặc nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng ngập mặn, biến bất lợi xâm nhập mặn thành cơ hội phát triển kinh tế thủy sản giá trị cao.

Tác động sinh tử của ngưỡng 1,5 độ C đối với lãnh thổ Việt Nam

Việt Nam được các tổ chức quốc tế xếp vào nhóm 5 quốc gia chịu tổn thương nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu toàn cầu. Nếu không giữ được ngưỡng nhiệt 1,5 độ C, đất nước ta sẽ phải đối mặt với những thách thức khôn lường:

1. Nguy cơ ngập úng vĩnh viễn vựa lúa miền Tây

Đồng bằng sông Cửu Long có độ cao địa hình trung bình rất thấp, nhiều nơi chỉ cao hơn mực nước biển từ 0,5 đến 1,0 mét. Nếu nhiệt độ tăng 2,0°C và nước biển dâng thêm 50 cm, ước tính có tới 39% diện tích đồng bằng sông Cửu Long và 10% diện tích đồng bằng sông Hồng sẽ bị ngập trong nước. Vựa lúa nuôi sống hơn 100 triệu người dân và xuất khẩu ra thế giới sẽ đứng trước nguy cơ mất trắng đất canh tác.

2. Xâm nhập mặn sâu và hạn hán lịch sử

Khi các đợt nắng nóng kéo dài làm tăng bốc hơi nước và lượng mưa phân bổ dị thường, dòng chảy mùa cạn của sông Mekong suy giảm nghiêm trọng. Nước mặn từ Biển Đông và Vịnh Thái Lan sẽ lấn sâu vào các nhánh sông Tiền, sông Hậu từ 60 đến 90 km, biến hàng trăm nghìn hecta vườn cây ăn trái và cánh đồng lúa tại Bến Tre, Tiền Giang, Sóc Trăng thành vùng đất chết vì khát nước ngọt.

3. Bão lũ dị thường và sạt lở ven sông bờ biển

Nhiệt độ mặt nước biển tăng cao là nguồn nhiên liệu khổng lồ tiếp thêm năng lượng cho các cơn bão nhiệt đới. Việt Nam sẽ phải đối mặt với những siêu bão có sức tàn phá khủng khiếp, đường đi dị thường khó lường, kết hợp mưa lớn cực đoan gây lũ quét và sạt lở đất kinh hoàng tại các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung.

Hành động khẩn cấp: Lộ trình hướng tới mục tiêu Net Zero 2050

Để níu giữ cánh cửa cơ hội cho ngưỡng 1,5 độ C, nhân loại không còn thời gian để chần chừ. Báo cáo của IPCC nhấn mạnh rằng thế giới cần đạt đỉnh phát thải khí nhà kính trước năm 2025, cắt giảm 45% tổng lượng phát thải vào năm 2030 và tiến tới phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào giữa thế kỷ 21:

• Chuyển dịch năng lượng công bằng: Loại bỏ dần các nhà máy nhiệt điện than gây ô nhiễm, thay thế bằng các nguồn năng lượng tái tạo sạch như điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và năng lượng hydro xanh.
• Bảo vệ và phục hồi bể chứa carbon tự nhiên: Trồng và phục hồi các cánh rừng phòng hộ đầu nguồn, bảo tồn rừng ngập mặn ven biển – nơi có khả năng cô lập carbon cao gấp 4 lần so với rừng nhiệt đới trên cạn.
• Phát triển kinh tế tuần hoàn và giao thông xanh: Khuyến khích sử dụng phương tiện giao thông thuần điện, tối ưu hóa quy trình sản xuất công nghiệp và chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp phát thải thấp (như kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa nước).
• Nâng cao năng lực thích ứng cộng đồng: Xây dựng các hệ thống đê biển kiên cố, hoàn thiện mạng lưới cảnh báo sớm thiên tai và quy hoạch lại các khu dân cư ven sông, bờ biển để chủ động sống chung với biến đổi khí hậu.

Những câu hỏi thường gặp về ngưỡng nhiệt 1,5 độ C