Nhiệt độ hạ thấp bất thường giữa mùa đông, cộng với độ ẩm cao, tạo nên hiện tượng rét đậm rét hại, đặc trưng khí hậu mùa đông của Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.
Rét đậm, rét hại là hai mức độ lạnh sâu phân biệt bằng ngưỡng nhiệt độ trung bình ngày: rét đậm từ 13 đến 15°C, rét hại dưới 13°C. Đây không phải thuật ngữ khí tượng quốc tế mà là quy chuẩn riêng của Việt Nam.
Hiện tượng này thường xuất hiện từ giữa tháng 12 năm trước đến cuối tháng 2 năm sau, khi các đợt không khí lạnh phương Bắc hoạt động mạnh nhất.
Rét đậm, rét hại là gì và quy chuẩn phân biệt ra sao?
Rét đậm và rét hại là thuật ngữ khí tượng đặc thù của Việt Nam, dùng để phân biệt các mức độ lạnh sâu trong mùa đông miền Bắc. Tiêu chuẩn chính là nhiệt độ trung bình ngày, kèm điều kiện nhiều mây và có thể có mưa nhỏ. Nếu ban ngày có nắng, nhiệt độ tạm xuống thấp cũng không đủ điều kiện tính là rét đậm, rét hại.
Phân biệt rõ ràng giúp chủ động ứng phó: rét đậm cần mặc ấm và che chắn cây trồng; rét hại kích hoạt các biện pháp khẩn cấp như trường học nghỉ.
Rét đậm rét hại chủ yếu ảnh hưởng vùng Đồng bằng và trung du Bắc Bộ cùng Bắc Trung Bộ. Lưu ý: thuật ngữ "rét đậm/rét hại" không áp dụng cho vùng núi cao như Sa Pa, nơi lạnh đậm đặc gần như suốt mùa đông.
| Mức rét | Nhiệt độ trung bình ngày | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Rét đậm | 13-15°C | Tê cóng, lộ da bị ảnh hưởng |
| Rét hại | Dưới 13°C | Kích hoạt ứng phó khẩn cấp |
Rét đậm rét hại thường xuất hiện nhất từ tháng 12 đến tháng 2 (Dương lịch), là thời kỳ hoạt động mạnh nhất của các đợt không khí lạnh.
Mức 13°C là đường ranh giới quan trọng. Trên mức này, cơ thể người khỏe mạnh vẫn thích nghi được nếu mặc đủ ấm. Dưới 13°C, nguy cơ sương muối và băng giá xuất hiện rõ rệt, đặc biệt ở vùng núi phía Bắc. Cây trồng và vật nuôi là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi vượt qua ngưỡng này.
Rét khô và rét ẩm khác nhau như thế nào?
Hai kiểu rét này khác nhau về độ ẩm không khí và cảm giác lạnh mà con người trải nghiệm. Độ ẩm thấp khiến cơ thể mất nhiệt nhanh, còn độ ẩm cao làm tăng khả năng dẫn nhiệt, khiến cái rét thấm sâu hơn.
| Đặc điểm | Rét khô | Rét ẩm |
|---|---|---|
| Nhiệt độ (một số đợt điển hình) | Có thể xuống 7-9°C | Quanh 10°C |
| Độ ẩm | 20-30% | Độ ẩm cao |
| Thời tiết | Ban ngày có nắng hửng | Có thể kèm mưa, băng tuyết ở núi cao |
| Cảm giác | Lạnh khô, dễ mất nhiệt nhanh | Tê cóng, buốt chân tay |
Rét ẩm thường gây hại hơn cả: độ ẩm cao làm tăng khả năng dẫn nhiệt, cơ thể mất nhiệt nhanh, trời âm u kéo dài khiến cái lạnh thấm sâu; trong khi một số đợt rét khô điển hình nhiệt độ có thể xuống 7-9°C với độ ẩm chỉ 20-30%.
Rét đậm ẩm (ướt) là kiểu tê cóng, buốt chân tay, nhiệt độ khoảng 10°C, độ ẩm không khí cao. Rét ẩm thường đáng sợ hơn rét khô vì độ ẩm cao làm tăng dẫn nhiệt, cơ thể mất nhiệt nhanh và cái lạnh thấm sâu, dù rét khô cho cảm giác hanh buốt ngoài da.
Cùng một mức nhiệt độ, rét khô và rét ẩm mang lại cảm giác khác biệt rõ rệt. Rét ẩm với độ ẩm không khí cao khiến hơi lạnh thấm qua quần áo, làm người ta cảm thấy rét sâu hơn.
Rét đậm rét hại gây thiệt hại ra sao cho con người và cây trồng?
Tác động của rét đậm rét hại bao gồm cả sức khỏe con người và sản xuất nông nghiệp, thường nghiêm trọng hơn khi kéo dài.
Đối với cây trồng, nếu rét đậm, rét hại xảy ra trong 1 ngày thì cây lúa vẫn có khả năng quang hợp và phát triển bình thường. Khi nhiệt độ trung bình ngày dưới ngưỡng rét đậm, rét hại sẽ ảnh hưởng rất lớn đến khả năng quang hợp của cây lúa, đặc biệt nguy hiểm nếu kéo dài nhiều ngày. Rét hại còn đe dọa vật nuôi, gia súc, gia cầm có thể chết rét nếu không được che chắn kỹ.
Đối với con người, người già và trẻ em là đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất do khả năng thích nghi với cái lạnh kém. Rét đậm rét hại làm tăng nguy cơ viêm đường hô hấp, cúm, tăng huyết áp và đột quỵ do lạnh. Nhóm người bệnh tim mạch, hen suyễn và người lao động ngoài trời cần đặc biệt lưu ý.
Mỗi kiểu rét có rủi ro riêng: rét khô ảnh hưởng lớn đến cây trồng và vật nuôi do nhiệt độ thấp hơn, trong khi rét ẩm tác động mạnh hơn về mặt sức khỏe con người nhờ độ ẩm cao làm tăng cảm giác buốt giá.
Làm gì để ứng phó khi có rét đậm rét hại?
Các biện pháp ứng phó tập trung vào giữ ấm cơ thể, bảo vệ cây trồng vật nuôi và phòng ngừa bệnh tật. Che chắn nhà cửa, vật nuôi khỏi gió lạnh là bước đầu tiên. Mặc nhiều lớp áo ấm, đặc biệt bảo vệ vùng cổ, ngực và bàn chân giúp giảm thiểu mất nhiệt.
Với cây trồng, phủ nilon hoặc rơm rạ lên luống rau, gốc cây giúp giữ nhiệt. Đối với thủy sản, giảm mật độ nuôi và bổ sung vitamin tăng sức đề kháng.
Cần đặc biệt chú ý người già, trẻ em và người có bệnh nền, đảm bảo họ được giữ ấm đầy đủ và không ra ngoài khi nhiệt độ xuống quá thấp.
Cảnh giác với rét hại vì nó thường không báo trước
Nhiệt độ có thể giảm mạnh trong thời gian ngắn khi không khí lạnh mạnh tràn về. Người dân cần theo dõi dự báo thời tiết thường xuyên, không chủ quan khi trời vẫn còn nắng ban ngày. Rét hại không phân biệt trước sau, đặc biệt nguy hiểm vào ban đêm và sáng sớm khi nhiệt độ xuống thấp nhất.
