Thái Nguyên vừa chứng kiến trận mưa lũ lịch sử gây thiệt hại ước tính hơn 2.100 tỷ đồng, khiến 5 người thiệt mạng và gây ngập lụt trên diện rộng. Sự cố này xuất phát từ tác động của hoàn lưu bão Matmo (còn gọi là bão số 11) kết hợp với bão số 10.

Bão Matmo và mưa lớn kỷ lục tại Thái Nguyên

Hoàn lưu bão Matmo đã gây mưa lớn kỷ lục tại Thái Nguyên từ đêm 6 đến ngày 7.10, với lượng mưa phổ biến dao động 250–400 mm, có nơi vượt 500 mm. Trạm Hoá Thượng ghi nhận 561,8 mm, trong khi Nam Hòa là 478,4 mm và Đồng Quang là 480,4 mm.

Mưa lớn khiến sông Cầu dâng cao, mực nước tại trạm Gia Bảy lúc 5 giờ ngày 8.10 đạt 29,90 m, vượt báo động 3 là 2,9 m và cao hơn đỉnh lũ lịch sử năm 2024 là 1,09 m. Lũ đặc biệt lớn khiến hơn 40 xã, phường bị ngập, trong đó khu vực trung tâm TP.Thái Nguyên cũ, quảng trường Võ Nguyên Giáp và đường tròn trung tâm chìm sâu trong nước.

Hệ thống điện bị ảnh hưởng nghiêm trọng, công ty Điện lực tỉnh phải ngắt điện trên 300 trạm biến áp. Người dân khu vực trung tâm phản ánh nước ngập sâu đến bụng xe, ô tô và xe máy không thể di chuyển.

Nhiều hộ dân đã gửi định vị tọa độ nhờ đội cứu hộ đưa ra khỏi vùng ngập. Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia phân tích, hội tụ gió kinh hướng kết hợp đới gió đông nam đã tạo vùng mưa đặc biệt lớn dọc Bắc bộ, khiến Thái Nguyên và Hà Nội là hai địa phương hứng lượng mưa kỷ lục.

Nguyên nhân khiến Thái Nguyên hóa "tâm lũ"

Thái Nguyên trở thành “tâm lũ” do sự cộng hưởng giữa yếu tố địa hình và hạn chế trong quy hoạch. Vị trí của tỉnh nằm ở hạ lưu, nơi hứng chịu dòng nước từ thượng nguồn Bắc Kạn, Cao Bằng dồn về. Khi các khu vực này ghi nhận lượng mưa 400–500 mm, áp lực dòng chảy tăng đột biến.

Hệ thống thoát nước hiện hữu của tỉnh được xây dựng cách đây hơn 20 năm, với 100% mạng lưới tại khu vực đô thị vận hành theo nguyên lý tự chảy. Nước mưa và lũ từ vùng cao di chuyển xuống thấp, nhưng khi mực nước sông Cầu dâng cao, hiện tượng nước tràn ngược diễn ra, khiến nước đô thị không thể thoát ra ngoài.

Mưa lớn dồn dập vượt quá khả năng tiêu thoát của các đô thị. Tình trạng này càng trầm trọng hơn do biến đổi khí hậu, khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão chồng bão trở nên thường xuyên. Việt Nam nằm trong vùng chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu toàn cầu, nhưng công tác dự báo vẫn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu độ cao chính xác.

Hạ tầng đê điều, hồ đập và việc nạo vét luồng sông chưa theo kịp cường độ mưa mới. Giải pháp đặt ra là cần có kịch bản quản lý lưu vực, cơ chế cắt lũ thượng nguồn và quy hoạch đô thị phải gắn liền với đầu tư hạ tầng thoát nước tương xứng.

Diễn biến phức tạp từ bão số 10 trước đó

Tại sao Thái Nguyên ngập nặng? Yếu tố của các cơn bão liên tiếp là nhân tố chính. Bão số 10 (Bualoi) tấn công tỉnh từ ngày 28 đến 30/9. Mưa to đến rất to kéo dài. Lượng mưa kỷ lục tại xã La Bằng đạt 270 mm.

Đại Từ ghi nhận 256 mm. Thượng Quan là 212 mm. Kim Hỷ đạt 209 mm. Mưa lớn làm 76 ngôi nhà bị ảnh hưởng. 15 nhà tốc mái. 56 nhà sạt lở taluy dương. 5 điểm trường hư hỏng. Diện tích sản xuất nông nghiệp chịu tác động mạnh.

Trên 300 ha lúa, ngô bị ngập nước, gãy đổ. Tại xã Vạn Phú, gần 1.600 con gia cầm bị lũ cuốn trôi. Nguy cơ sạt lở đất cao. Nhiều tuyến đường bị chia cắt. Cục bộ giao thông tê liệt.

UBND tỉnh yêu cầu các lực lượng trực 24/24h. Lực lượng công an, quân đội, dân quân tự vệ được huy động ứng trực. Phương châm bốn tại chỗ được áp dụng triệt để. Di dời dân khỏi vùng nguy hiểm là ưu tiên.

Thiệt hại nặng nề về người và tài sản

Bão Matmo đã gây ra những tổn thất nghiêm trọng về người lẫn tài sản. Theo báo cáo sơ bộ, tổng giá trị thiệt hại kinh tế lên đến 2.120 tỷ đồng. Tính đến sáng ngày 10.10, 5 người đã hy sinh, 2 người mất tích và 2 người bị thương.

Về cơ sở hạ tầng, khoảng 200.000 hộ dân chịu ảnh hưởng, trong đó có 22 nhà bị tốc mái, 988 nhà sạt lở taluy dương, cùng 5.450 nhà bị hư hỏng. Cụ thể, 5.096 nhà trong vùng bị cô lập hoàn toàn và 490 nhà khác phải di dời khẩn cấp. Mưa lớn và lũ lụt khiến nhiều khu dân cư tại các địa phương như Võ Nhai, Tràng Xá, Dân Tiến, Trại Cau, Nam Hòa, Hợp Tiến, Linh Sơn, Phan Đình Phùng, Quan Triều và Văn Lang bị cô lập.

Về nông nghiệp, bão số 10 (Matmo) làm thiệt hại gần 8.900 ha cây trồng và thủy sản, riêng bão số 10 gây hại 3.536 ha và bão số 11 làm hỏng 5.343 ha. Ngành chăn nuôi cũng chịu tổn thất nặng khi gần 247.000 con gia cầm chết và 3.200 con lợn bị cuốn trôi, cùng nhiều vật nuôi khác chưa được thống kê hết.

Tình hình giao thông, cơ sở hạ tầng và cứu hộ

Công tác cứu hộ và khắc phục hậu quả tại Thái Nguyên đang được đẩy mạnh với sự tham gia của Quân khu 1, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh cùng Công an tỉnh, nơi đã huy động hàng nghìn cán bộ chiến sĩ. Hiện trạng giao thông gặp khó khăn nghiêm trọng do hơn 30 điểm sạt lở và ngập úng gây ách tắc, trong khi hệ thống đê điều cũng chịu tác động với 53 hồ, đập bị ảnh hưởng.

Về cơ sở vật chất, 9 trạm y tế địa phương rơi vào tình trạng ngập lụt và sạt lở, 5 trung tâm y tế, bệnh viện cũng bị ảnh hưởng tương tự, cùng với 38 điểm trường bị ngập nước.

Trước tình hình đó, lãnh đạo tỉnh Thái Nguyên đã chỉ đạo ngưng các hoạt động họp hành để tập trung toàn lực vào việc khắc phục hậu quả, ưu tiên tiếp cận sớm nhất những vùng vẫn còn bị cô lập nhằm bảo đảm an toàn tính mạng cho người dân. Người dân khu vực trũng cần cập nhật thông tin từ Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh, rà soát lại nhà ở, chuẩn bị phương án di dời tài sản nếu nước lên nhanh, gia cố cửa ra vào và cắt tỉa cành cây quanh nhà để giảm thiểu rủi ro khi gió giật mạnh.