Tháng 1 Có Mưa Nhiều Không? Vũ Lượng Ba Miền Chi Tiết Nhất

Tháng 1 có mưa nhiều không là thắc mắc hàng đầu của hàng triệu người dân và du khách khi lên kế hoạch di chuyển, công tác, du xuân đón Tết Nguyên đán trên khắp mọi miền tổ quốc. Câu trả lời ngắn gọn và chuẩn xác nhất dưới góc độ khí tượng học là: nhìn chung trên phạm vi toàn quốc, tháng 1 là một trong những tháng có lượng mưa thấp nhất trong năm, thời tiết chủ đạo là khô ráo và ít mưa. Tuy nhiên, do đặc thù địa hình kéo dài qua nhiều vĩ độ kết hợp với sự phân hóa mạnh mẽ của hoàn lưu gió mùa đông bắc, chế độ mưa tháng 1 có sự phân hóa cực kỳ sâu sắc giữa ba miền: nếu như miền Bắc đón những đợt mưa phùn ẩm ướt cuối tháng, miền Nam bước vào đỉnh điểm mùa khô kiệt hạn thì dải đất duyên hải miền Trung vẫn có thể đón nhận những cơn mưa rào do gió mùa vượt biển gây ra.

Quy luật khí quyển giải thích chế độ mưa tháng 1 tại Việt Nam

Để hiểu rõ bản chất tháng 1 có mưa nhiều hay không, chúng ta cần phân tích các cơ chế hoàn lưu khí quyển chi phối hoàn toàn thời tiết Việt Nam trong giai đoạn chính đông này:

• Sự thống trị của áp cao lục địa Siberia: Trong tháng 1, áp cao Siberia đạt cường độ phát triển mạnh nhất và ổn định nhất. Khối không khí cực đới lục địa này có bản chất là lạnh và cực kỳ khô ráo. Khi tràn xuống miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nó dập tắt các điều kiện đối lưu nhiệt gây mưa rào sấm sét mùa hè, khiến độ ẩm khí quyển giảm mạnh và lượng mưa suy kiệt xuống mức tối thiểu.
• Sự suy yếu hoàn toàn của dải hội tụ nhiệt đới (ITCZ): Vào mùa đông, dải hội tụ nhiệt đới và các xoáy thuận nhiệt đới (bão, áp thấp nhiệt đới) đã lùi hẳn về bán cầu Nam. Biển Đông hoàn toàn sạch bóng các cơn bão mạnh gây mưa lũ cực đoan diện rộng, chấm dứt hoàn toàn mùa mưa bão dồn dập của dải đất miền Trung.
• Cơ chế tạo mưa của gió mùa đông bắc khi lệch đông: Trong nửa đầu tháng 1, gió mùa đông bắc đi qua lục địa khô ráo nên gây thời tiết hanh khô. Tuy nhiên, sang nửa cuối tháng 1, tâm áp cao lạnh dịch chuyển dần ra biển phía Đông. Luồng gió mùa buộc phải di chuyển quãng đường dài qua vịnh Bắc Bộ và biển Đông, hấp thụ một lượng hơi ẩm khổng lồ từ mặt biển ấm trước khi đổ bộ vào đất liền, gây nên hiện tượng mưa phùn đặc thù ở Đông Bắc Bộ và mưa sườn đón gió ở Trung Bộ.

Hiểu được quy luật này, bạn sẽ dễ dàng nhận thấy sự chuyển tiếp tự nhiên khi tìm hiểu sâu hơn về lượng mưa tháng 2 ở các vùng miền khi mùa xuân chính thức bước sang giai đoạn mưa xuân ẩm ướt kéo dài.

Phân tích chi tiết lượng mưa tháng 1 tại ba miền Bắc – Trung – Nam

Mỗi miền địa lý của Việt Nam lại phản ứng với hoàn lưu mùa đông theo một phương thức hoàn toàn khác biệt, tạo nên những bức tranh lượng mưa vô cùng tương phản:

1. Miền Bắc: Lượng mưa cực thấp, chuyển từ hanh khô sang mưa phùn

Tại miền Bắc, tháng 1 là tháng có tổng lượng mưa đo được thấp nhất trong năm, thông thường chỉ dao động từ 15mm đến 30mm cho toàn bộ 31 ngày. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài viết phân tích thời tiết miền Bắc tháng 1 để nắm bắt chi tiết diễn biến rét buốt đi kèm thời tiết ít mưa này. Cụ thể diễn biến mưa tại miền Bắc chia làm hai nửa rõ rệt:

• Nửa đầu tháng 1 (Rét khô hanh): Không khí lạnh tràn về theo hướng thuần bắc từ lục địa. Trời hầu như không một hạt mưa, ban ngày có nắng hanh vàng óng ả, độ ẩm tương đối trong không khí ban trưa có thể tụt xuống mức 40% – 50%, gây khô da, nẻ môi và nứt nẻ gót chân.
• Nửa cuối tháng 1 (Rét ẩm mưa phùn): Không khí lạnh suy yếu và dịch đông, mang theo lớp mây tầng thấp dày đặc từ biển vào. Mặc dù lượng mưa đo được bằng cốc đo vũ kế rất nhỏ (dưới 1mm/ngày), nhưng mưa phùn hạt nhỏ li ti, mưa bụi bay lất phất kéo dài suốt ngày đêm kết hợp sương mù dày đặc làm cho đường sá ẩm ướt lầy lội, quần áo lâu khô và sàn nhà bắt đầu xuất hiện dấu hiệu ẩm mốc.

2. Miền Trung: Mưa lớn chấm dứt, lượng mưa giảm nhanh từ Bắc vào Nam

So với những trận mưa lũ dữ dội của tháng 10 và tháng 11, tháng 1 đánh dấu sự hạ nhiệt rõ nét của chế độ mưa miền Trung. Toàn cảnh sự chuyển biến này được thể hiện rõ nét qua khảo sát thời tiết miền Trung tháng 1. Tuy nhiên, miền Trung vẫn là vùng có lượng mưa tháng 1 cao nhất cả nước do hiệu ứng địa hình chắn gió:

• Khu vực Bắc Trung Bộ (Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế): Do nằm ở sườn đón gió đông bắc, khi luồng gió ẩm từ biển thổi vào gặp dãy núi Trường Sơn bị nâng lên cao ngưng tụ thành mây và trút mưa. Lượng mưa tháng 1 tại Huế và Đà Nẵng dao động từ 60mm đến 120mm. Mưa ở đây chủ yếu là mưa rào ngắt quãng hoặc mưa nhỏ từng đợt theo nhịp tăng cường của không khí lạnh, không còn xuất hiện các trận mưa lũ dồn dập nguy hiểm.
• Khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ (Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận): Càng đi về phía Nam, lượng mưa càng giảm mạnh. Tại Nha Trang, lượng mưa tháng 1 giảm xuống chỉ còn khoảng 30mm – 40mm. Đặc biệt tại Phan Rang (Ninh Thuận) và Phan Thiết (Bình Thuận), tháng 1 gần như hoàn toàn không có mưa, ngày nắng vàng rực rỡ, độ ẩm lý tưởng.

3. Miền Nam và Tây Nguyên: Đỉnh điểm mùa khô, trời tuyệt đối không mưa

Nếu bạn đang tìm kiếm một địa điểm mà tháng 1 hoàn toàn không bị gián đoạn bởi những cơn mưa, thì miền Nam chính là điểm đến hoàn hảo. Toàn bộ hình thái nắng ấm rực rỡ này được mô tả chi tiết trong cẩm nang thời tiết miền Nam tháng 1:

• Tại Đông Nam Bộ và TP. Hồ Chí Minh: Tháng 1 là thời kỳ kiệt mưa nhất trong năm. Tổng lượng mưa tháng thông thường dưới 10mm, số ngày mưa chỉ từ 0 đến 1 ngày. Trời hầu như quang mây suốt từ sáng sớm đến chiều tối, độ ẩm ban trưa xuống thấp 45% – 55%, nắng rực rỡ nhưng không oi bức nhờ có gió mùa đông bắc biến tính thổi lộng mát mẻ.
• Tại Đồng bằng sông Cửu Long: Các tỉnh miền Tây (An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Bến Tre, Cà Mau) trải qua những ngày mùa khô rực rỡ. Bầu trời cao trong xanh vời vợi, sông nước êm ả, thuận tiện cho các hoạt động vận chuyển nông sản và du lịch chợ nổi đón Tết.
• Tại Tây Nguyên: Toàn vùng đất cao nguyên bước vào mùa khô khốc liệt. Lượng mưa tại Pleiku, Buôn Ma Thuột chỉ khoảng 5mm – 10mm. Nắng vàng hanh hao kết hợp gió lộng khiến độ ẩm giảm sâu, cây cối rụng lá và nguồn nước tự nhiên tại các sông suối bắt đầu cạn kiệt.

Bảng số liệu đối soát lượng mưa tháng 1 tại các trạm khí tượng tiêu biểu

Bảng tổng hợp số liệu dưới đây cung cấp cái nhìn khoa học định lượng về lượng mưa trung bình tháng 1, số ngày có mưa và tỷ lệ khô ráo tại các tỉnh thành tiêu biểu trên cả nước:

Ảnh hưởng của tình trạng ít mưa tháng 1 đối với đời sống và kinh tế

Lượng mưa thấp trong tháng 1 mang lại nhiều thuận lợi nhưng cũng đi kèm không ít thách thức cho các ngành kinh tế trọng điểm:

• Thuận lợi vượt bậc cho ngành du lịch và giao thương: Thời tiết khô ráo trên diện rộng biến tháng 1 thành tháng cao điểm của du lịch quốc tế và du xuân nội địa. Các chuyến bay ít bị hủy do dông lốc hay bão, các tuyến tàu cao tốc ra đảo Phú Quốc, Côn Đảo, Cù Lao Chàm, Lý Sơn hoạt động nhịp nhàng, thông suốt. Các lễ hội hoa xuân và chợ hoa Tết ngoài trời diễn ra sôi động mà không lo bị ngập lụt.
• Nguy cơ khô hạn và xâm nhập mặn ở phương Nam: Tình trạng hoàn toàn không mưa kết hợp với việc mực nước đầu nguồn sông Mê Kông sụt giảm nghiêm trọng khiến nước mặn từ biển Đông lấn sâu vào các cửa sông Tiền và sông Hậu. Nông dân tại Bến Tre, Tiền Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh phải kiểm tra độ mặn nghiêm ngặt trước khi lấy nước tưới tiêu cho các vườn sầu riêng, bưởi da xanh và cam sành.
• Nguy cơ cháy rừng ở mức báo động đỏ tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ: Lượng mưa kiệt quệ kéo dài suốt nhiều tuần khiến thảm thực vật dưới tán rừng khộp và rừng thông trở nên khô khốc như bùi nhùi rơm. Các cơ quan kiểm lâm phải duy trì chế độ trực phòng cháy chữa cháy rừng 24/24 giờ, cấm người dân đốt nương làm rẫy gần bìa rừng.
• Thách thức nguồn nước tưới tiêu cho vụ lúa Đông Xuân miền Bắc: Lượng mưa tự nhiên tại Bắc Bộ không đủ để làm đất và gieo cấy lúa. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thường xuyên phải phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp thực hiện các đợt xả nước từ các hồ thủy điện Hòa Bình, Thác Bà, Tuyên Quang để dâng cao mực nước sông Hồng, hỗ trợ các trạm bơm lấy nước đổ ải phục vụ bà con nông dân.

Kinh nghiệm chuẩn bị trang phục và lịch trình du lịch thích ứng với thời tiết tháng 1

Dựa trên đặc điểm lượng mưa của từng vùng, bạn có thể chủ động sắp xếp vali và kế hoạch hoạt động một cách hoàn hảo nhất:

• Khi du lịch miền Bắc (Hà Nội, Sa Pa, Hà Giang, Ninh Bình): Do cuối tháng có mưa phùn và sương mù ẩm ướt, bạn nên chuẩn bị áo khoác gió có lớp ngoài chống thấm nước (chất liệu Gore-Tex hoặc polyester tráng PU), giày đi bộ có khả năng kháng nước và chống trơn trượt. Luôn mang theo ô gấp nhỏ hoặc áo mưa mỏng trong ba lô khi đi bộ tham quan phố cổ hoặc danh thắng ngoài trời.
• Khi khám phá miền Trung (Huế, Đà Nẵng, Hội An): Thời tiết miền Trung tháng 1 có thể xuất hiện những cơn mưa rào bất chợt rồi tạnh ngay. Bạn nên mang theo áo khoác nhẹ kèm mũ trùm, khăn quàng cổ mỏng và một chiếc dù che mưa nhỏ. Lên kế hoạch linh hoạt: tham quan các di tích trong nhà (bảo tàng, đại nội) khi trời đổ mưa và dạo phố cổ, ngắm cầu Rồng khi trời hửng nắng.
• Khi nghỉ dưỡng miền Nam và biển đảo (Phú Quốc, Côn Đảo, TP.HCM): Bạn hoàn toàn có thể yên tâm cất ô dù che mưa ở nhà vì trời tuyệt đối không mưa. Thay vào đó, hãy tập trung vào các vật dụng chống nắng gắt: kem chống nắng phổ rộng có chỉ số PA++++, kính râm chống tia cực tím, mũ rộng vành và trang phục bằng chất liệu linen hoặc cotton thoáng mát thấm hút mồ hôi.

Hỏi đáp chuyên sâu về lượng mưa tháng 1 tại Việt Nam (FAQ)