TP. Hồ Chí Minh Có Hay Bị Bão Không? Sự Thật Về Ngập Lụt

TP. Hồ Chí Minh rất hiếm khi phải hứng chịu bão đổ bộ trực tiếp (trung bình vài chục năm mới có một cơn bão đi thẳng vào đất liền thành phố), nhưng lại thường xuyên chịu tác động gián tiếp từ hoàn lưu áp thấp nhiệt đới và bão trên biển Đông. Nằm ở vĩ độ thấp (10°10′ – 10°38′ Bắc) sát xích đạo, lực quán tính Coriolis tại đây rất yếu, không đủ mạnh để duy trì các xoáy thuận nhiệt đới quy mô lớn đổ bộ vào đất liền. Tuy nhiên, hiểm họa thiên tai thực tế và thường trực nhất đối với siêu đô thị hơn 10 triệu dân không nằm ở sức gió giật cấp 12 mà chính là tình trạng ngập úng nghiêm trọng do sự kết hợp “kép” giữa những trận mưa dông nhiệt cực đoan và các kỳ triều cường sông Sài Gòn dâng cao vượt báo động 3 (> 1,60 m).

1. Vì sao TP. Hồ Chí Minh hiếm khi bị bão đổ bộ trực tiếp?

Để một cơn bão nhiệt đới hình thành và duy trì cấu trúc xoáy cuồng phong mạnh mẽ, khí quyển cần hội tụ đủ các điều kiện nhiệt động học khắt khe: nhiệt độ bề mặt nước biển trên 26,5°C, độ đứt gió thẳng đứng nhỏ và đặc biệt là lực quán tính Coriolis (lực sinh ra do Trái Đất tự quay quanh trục) phải đủ lớn để làm lệch hướng luồng gió xoáy vào tâm áp thấp.

Lực Coriolis tỷ lệ thuận với sin của vĩ độ, do đó ở gần xích đạo lực này gần như bằng 0 và chỉ bắt đầu đủ mạnh từ vĩ độ 5° trở lên, mạnh dần khi lên các vĩ độ cao phía Bắc. vị trí địa lý nội địa bán ngập ven biển Đông của TP. Hồ Chí Minh nằm ở vĩ độ 10° Bắc là vùng đệm có lực Coriolis tương đối yếu. Phần lớn các cơn bão hình thành ở vùng biển Tây Bắc Thái Bình Dương khi di chuyển vào biển Đông đều men theo dòng dẫn đường của áp cao cận nhiệt đới hướng về phía Tây Bắc, đổ bộ trực tiếp vào Trung Quốc, Philippines, Vịnh Bắc Bộ và miền Trung Việt Nam.

Chỉ vào giai đoạn cuối mùa bão (tháng 11 và tháng 12), khi áp cao cận nhiệt đới lùi sâu xuống phía Nam, quỹ đạo bão mới dịch chuyển xuống vĩ độ thấp uy hiếp khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Tuy nhiên, ngay cả trong kịch bản này, bão thường đổ bộ vào dải bờ biển Bình Thuận – Bà Rịa Vũng Tàu rồi nhanh chóng suy yếu thành áp thấp nhiệt đới khi đi vào vùng đồng bằng TP. Hồ Chí Minh.

2. Bảng thống kê các cơn bão lịch sử từng tác động đến TP. Hồ Chí Minh

Dù tần suất rất thấp, lịch sử khí tượng vẫn ghi nhận một số cơn bão dị thường từng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân Sài Gòn:

Nhìn vào số liệu, dù tâm bão không đi thẳng qua trung tâm Quận 1, hoàn lưu của bão khi kết hợp với tổng lượng mưa trung bình hàng năm của TP. Hồ Chí Minh luôn tạo ra những đợt mưa diện rộng xối xả kéo dài, uy hiếp trực tiếp mạng lưới hạ tầng kỹ thuật.

3. Dông sét và gió giật: Mối đe dọa thường trực hơn bão

Tại TP. Hồ Chí Minh, mối đe dọa nguy hiểm và diễn ra với tần suất cao nhất vào mùa mưa không phải là bão mà chính là hiện tượng dông nhiệt kèm gió giật cực mạnh và sét đánh cục bộ. Trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 8, những khối mây dông đối lưu tích tụ điện tích cực lớn hình thành chớp nhoáng trên bầu trời thành phố.

Gió giật trong cơn dông có thể đạt tới cấp 7, cấp 8 (tương đương gió bão), thổi bạt xe máy trên cầu, giật sập các bảng hiệu quảng cáo ngoài trời và làm bật gốc hàng loạt cây xà cừ, dầu rái cổ thụ có bộ rễ nông trên các tuyến đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Duẩn, Nguyễn Thị Minh Khai. Mật độ sét đánh tại Nam Bộ thuộc hàng cao nhất cả nước, người dân đang di chuyển trên đường trống hoặc làm việc ngoài trời khi thấy mây đen vần vũ và sấm sét cần tìm ngay nơi trú ẩn kiên cố an toàn.

4. Thực trạng ngập úng và quy luật triều cường sông Sài Gòn

Ngập úng tại TP. Hồ Chí Minh là bài toán tổng hợp của ba nguyên nhân cốt lõi tác động đồng thời:

• Yếu tố thủy triều biển Đông (Bán nhật triều không đều): Mỗi ngày có 2 lần nước lớn và 2 lần nước ròng. Vào các kỳ triều cường đầu tháng (mùng 1 đến mùng 4) và giữa tháng (ngày 15 đến 18 âm lịch) hàng tháng, lực hấp dẫn của Mặt Trời và Mặt Trăng cộng hưởng làm mực nước sông Sài Gòn dâng rất cao. Các tháng 9, 10, 11 và 12 âm lịch là mùa triều cường đỉnh điểm, mực nước đo tại trạm Phú An và trạm Nhà Bè thường xuyên vượt mức 1,65m – 1,75m (vượt xa mức báo động 3 là 1,60m).
• Yếu tố gió chướng dồn nước vào cửa vịnh Gành Rái: Vào các tháng cuối năm, trường gió mùa Đông Bắc (người dân địa phương gọi là gió chướng) thổi mạnh liên tục theo hướng Đông Bắc qua vùng biển ngoài khơi Vũng Tàu. Luồng gió này vô tình đẩy một khối lượng nước biển khổng lồ dồn ép vào vịnh Gành Rái và cửa sông Soài Rạp, ngăn không cho nước sông thoát ra biển và đẩy mực nước đỉnh triều tại nội đô dâng cao thêm từ 15 đến 25 cm so với mực triều tính toán thiên văn thuần túy.
• Yếu tố mưa lớn cực đoan: Như đã phân tích, các trận mưa đối lưu với cường suất trên 100mm làm quá tải toàn diện mạng lưới cống đô thị.
• Hiện tượng sụt lún nền đất và biến đổi địa hình: Theo các nghiên cứu viễn thám radar vệ tinh (InSAR), một số khu vực đất yếu ở phía Nam và Tây Nam thành phố (quận Bình Tân, huyện Bình Chánh, Quận 7, Nhà Bè) đang bị sụt lún với tốc độ từ 2 đến 4 cm mỗi năm do khai thác nước ngầm quá mức và tải trọng xây dựng công trình, làm cho cao trình mặt đất ngày càng thấp hơn mực nước đỉnh triều ngoài sông.

5. Các công trình trọng điểm kiểm soát ngập và ứng phó triều cường tại TP.HCM

Để bảo vệ không gian sống cho cư dân và phát triển kinh tế bền vững, thành phố đã và đang tập trung nguồn lực khổng lồ để thực hiện đồng bộ các giải pháp công trình:

• Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP. Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (Giai đoạn 1): Đây là siêu dự án với tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng, bao gồm 6 cống ngăn triều lớn: Bến Nghé (Quận 1), Tân Thuận (Quận 7), Phú Xuân (huyện Nhà Bè), Mương Chuối (huyện Nhà Bè), Cây Khô (huyện Bình Chánh – Nhà Bè), Phú Định (Quận 8) và 7,8 km đê kè xung yếu ven sông Sài Gòn. Khi đi vào vận hành chính thức, dự án sẽ kiểm soát ngập do triều cường cho vùng diện tích 570 km² với khoảng 6,5 triệu dân vùng hữu ngạn sông Sài Gòn.
• Cải tạo và nạo vét hệ thống kênh rạch trục chính: Khơi thông dòng chảy tuyến kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên, rạch Xuyên Tâm, rạch Văn Thánh giúp tăng dung tích trữ nước tự nhiên và thoát nước nhanh cho các khu dân cư nội thành đông đúc.
• Hệ thống trạm bơm dã chiến công suất lớn: Lắp đặt các máy bơm công suất từ 2.000 đến 10.000 m³/h tại các điểm đen ngập như đường Nguyễn Văn Hưởng (Thủ Đức), đường Trần Xuân Soạn (Quận 7) để chủ động hút nước chống ngập khi mưa trùng triều.

6. Cẩm nang an toàn cho người dân Sài Gòn khi xảy ra mưa bão và triều cường

Để hạn chế thấp nhất rủi ro về người và tài sản trong mùa mưa dông và triều cường, mỗi người dân cần trang bị các kỹ năng thích ứng thực tế:

• Theo dõi sát lịch triều cường rằm và mùng một âm lịch: Nắm chắc hai khung giờ triều đạt đỉnh trong ngày (thường rơi vào 4h30 – 7h00 sáng và 16h30 – 19h00 tối) để chủ động chọn lộ trình đi làm, đưa đón con đi học tránh các tuyến đường ven kênh rạch.
• Bảo vệ nhà cửa khu vực trũng thấp: Chuẩn bị sẵn tấm chắn nước bằng inox hoặc bao cát trước cửa nhà, lắp van một chiều chống trào ngược cho đường ống thoát sàn vệ sinh, di dời ổ cắm điện và đồ điện tử gia dụng lên vị trí cao trên 1 mét so với sàn nhà.
• Kỹ thuật xử lý xe máy bị ngập nước: Khi xe máy bị chết máy do ngập, tuyệt đối không bấm nút đề máy liên tục vì nước sẽ bị hút ngược vào buồng đốt gây cong dái và hỏng mô-tơ đề. Hãy dắt xe ra chỗ khô, tháo nắp chụp bu-gi lau khô, khóa van xăng và nghiêng xe xả hết nước trong ống xả trước khi đưa vào tiệm sửa chữa thay dầu nhớt và súc rửa bình xăng con.
• An toàn giao thông trong dông gió: Khi trời nổi dông gió giật mạnh, tuyệt đối không di chuyển qua các tuyến đường có nhiều cây cổ thụ lớn. Không cố tình phóng xe qua các đoạn đường ngập sâu chảy xiết ven bờ sông, bờ kênh vì nguy cơ lọt xuống hố ga mất nắp hoặc mép sông mất dấu ranh giới đường.

7. Câu hỏi thường gặp về bão và triều cường tại TP. Hồ Chí Minh (FAQ)