Tuyên Quang rất hiếm khi phải đối mặt trực tiếp với sức gió cuồng phong cấp 11 – 12 của các cơn bão nhiệt đới từ Biển Đông do nằm sâu trong đất liền sau nhiều lớp núi cao che chắn, nhưng tỉnh lại là một trong những trọng điểm hứng chịu hiểm họa thiên tai nặng nề nhất do hoàn lưu bão gây mưa đặc biệt lớn và ngập lụt diện rộng trên lưu vực sông Lô, sông Gâm. Nằm cách bờ biển vịnh Bắc Bộ hơn 160 km về phía Tây Bắc, các cơn bão khi di chuyển vào đất liền đều bị ma sát địa hình vùng núi Đông Bắc làm tiêu hao động năng nhanh chóng, suy yếu thành áp thấp nhiệt đới trước khi tới Tuyên Quang. Tuy nhiên, khối mây ẩm xoáy khổng lồ của bão kết hợp cùng địa hình lòng chảo bẫy mưa đã tạo nên những trận mưa rào cường độ cực lớn với vũ lượng hàng trăm milimet trút xuống trong thời gian ngắn. Toàn bộ lượng nước lũ từ vùng núi thượng nguồn Hà Giang, Cao Bằng đồng loạt đổ dồn về lòng sông Lô và sông Gâm, đẩy mực nước sông lên mức báo động khẩn cấp và buộc hồ thủy điện Tuyên Quang phải mở tối đa 8 cửa xả đáy lịch sử trong siêu bão số 3 (Yagi) năm 2024.
- Tần suất gió bão trực tiếp: Cực kỳ thấp; sức gió giật mạnh nhất do bão suy yếu ghi nhận tại tỉnh thường chỉ ở cấp 6 – 7, rất hiếm khi xuất hiện gió bão cấp 9 trở lên.
- Mối nguy hại lớn nhất từ hoàn lưu bão: Mưa lớn cực đoan kéo dài trên diện rộng, lượng mưa tích lũy từ 250 đến trên 450 mm/đợt gây lũ lớn trên sông Lô, sông Gâm và sạt lở đất nghiêm trọng tại các sườn đồi dốc.
- Đỉnh lũ lịch sử sông Lô (Bão Yagi tháng 9/2024): Mực nước trạm thủy văn Tuyên Quang chạm mốc 2.773 cm (vượt mức báo động 3 là 173 cm), hồ thủy điện Tuyên Quang lần đầu tiên mở tối đa cả 8 cửa xả đáy để bảo đảm an toàn hồ đập.
- Các điểm xung yếu chịu rủi ro cao: Phường Tân Quang, Minh Xuân, Nông Tiến, An Tường (TP. Tuyên Quang); các xã ven sông huyện Chiêm Hóa, Yên Sơn, Sơn Dương; các tuyến đường đèo dốc huyện Na Hang, Lâm Bình.
- Theo dõi diễn biến thời tiết: Tra cứu nhanh tình hình mưa bão, mực nước sông Lô và các cảnh báo xả lũ khẩn cấp tại chuyên mục thời tiết tại Tuyên Quang trên website thoitiethomnay.org.
Đối với tỉnh miền núi Tuyên Quang, khái niệm “thiên tai bão” gắn liền mật thiết với bài toán an toàn thủy văn và quy trình vận hành liên hồ chứa. Nằm ở trung tâm của lưu vực sông Lô – một trong những phụ lưu lớn nhất của sông Hồng, Tuyên Quang phải gánh chịu lưu lượng nước khổng lồ từ cả phần lãnh thổ phía Bắc và phần lưu vực thượng nguồn từ Trung Quốc đổ về. Khi có bão lớn, lượng mưa cục bộ kết hợp với nước lũ dồn toa từ vùng núi đá vôi dốc đứng tạo ra áp lực ghê gớm lên hệ thống đê bao đô thị và các công trình thủy điện.

1. Vị trí địa lý nội địa và cơ chế suy giảm năng lượng gió bão tại Tuyên Quang
Để hiểu rõ nguyên nhân vì sao Tuyên Quang ít bị gió bão tàn phá trực tiếp nhưng lại là rốn ngập lụt lớn, chúng ta cần xem xét các cơ chế động lực học khí quyển:
1.1. Bức tường địa hình núi chắn gió từ biển Đông
Khoảng cách đường chim bay từ bờ biển Quảng Ninh – Hải Phòng đến trung tâm tỉnh Tuyên Quang dao động từ 160 đến 200 km. Trên đường di chuyển sâu vào đất liền, tâm bão phải vượt qua hàng loạt dãy núi cao gồ ghề của vùng Đông Bắc (dãy Đông Triều, cánh cung Bắc Sơn, cánh cung Ngân Sơn). Lực ma sát bề mặt địa hình đồi núi rậm rạp làm tiêu hao phần lớn động năng quay của cơn bão. Mắt bão nhanh chóng tan rã, vận tốc gió suy giảm từ cấp 11 – 13 xuống cấp 6 – 7 khi tiến vào bầu trời Tuyên Quang.
1.2. Hiệu ứng bẫy mây ẩm trong lòng chảo đồi núi
Trái ngược với sự suy giảm của tốc độ gió, khối lượng mây ẩm khổng lồ tích tụ trong hoàn lưu bão lại bị giữ lại trong lòng chảo Tuyên Quang. Khối không khí xoáy ốc ẩm gặp các sườn núi cao Cham Chu (Hàm Yên) và các dãy núi đá vôi Na Hang bị ép dâng lên cao theo phương thẳng đứng. Quá trình đối lưu địa hình diễn ra dữ dội, ngưng kết hơi nước thành những trận mưa rào có cường suất cực lớn, lượng mưa tích lũy của một đợt bão có thể đạt 300 mm – 450 mm, tương đương với tổng lượng mưa của cả hai tháng mùa khô trút xuống chỉ trong vài ngày.
2. Bảng thống kê các đợt hoàn lưu bão và đỉnh lũ lịch sử sông Lô tại trạm Tuyên Quang
Trạm thủy văn Tuyên Quang (nằm trên sông Lô thuộc thành phố Tuyên Quang) là trạm quan trắc thủy văn cấp I quốc gia, phản ánh chân thực các trận đại hồng thủy do hoàn lưu bão gây ra trong suốt nhiều thập kỷ:
| Cơn bão / Năm | Thời gian diễn ra | Lượng mưa đợt (mm) | Đỉnh lũ Tuyên Quang (cm) | So với Báo động 3 (+/-) | Vận hành hồ thủy điện & diễn biến |
|---|---|---|---|---|---|
| Bão số 3 (Yagi) – 2024 | 08 – 12/09/2024 | 350 – 480 | 2.773 | +173 cm (Rất nguy hiểm) | Thủy điện Tuyên Quang mở kỷ lục cả 8 cửa xả đáy; ngập lụt sâu diện rộng tại TP. Tuyên Quang, Chiêm Hóa, Yên Sơn. |
| Đại hồng thủy 1971 | 18 – 22/08/1971 | 400 – 500 | 2.790 | +190 cm | Đỉnh lũ lịch sử cao nhất thế kỷ 20 trên sông Lô trước khi có công trình thủy điện Tuyên Quang. |
| Đại hồng thủy 1986 | 19 – 23/07/1986 | 320 – 420 | 2.730 | +130 cm | Nước sông Lô dâng ngập toàn bộ khu vực thị xã Tuyên Quang cũ trong nhiều ngày liền. |
| Bão số 2 (Kammuri) – 2008 | 08 – 11/08/2008 | 280 – 350 | 2.680 | +80 cm (Trên BĐ3) | Hồ thủy điện Tuyên Quang mới đưa vào vận hành bước đầu thực hiện cắt lũ an toàn cho hạ du. |
| Mưa lũ lịch sử tháng 5/2022 | 22 – 25/05/2022 | 250 – 320 | 2.620 | +20 cm (Trên BĐ3) | Mưa lớn dị thường đầu mùa hè gây ngập lụt nhiều tuyến phố đô thị và sạt lở đèo dốc. |
Quy chuẩn các cấp báo động lũ tại trạm thủy văn Tuyên Quang (sông Lô): Báo động 1: 2.200 cm | Báo động 2: 2.400 cm | Báo động 3: 2.600 cm (Mức lũ cực kỳ nguy hiểm, uy hiếp trực tiếp an toàn đê bao đô thị).

3. Phân tích chuyên sâu: Trận đại hồng thủy và xả lũ lịch sử Bão số 3 (Yagi) năm 2024
Sự kiện siêu bão số 3 (bão Yagi) đổ bộ vào đầu tháng 9 năm 2024 đã đi vào lịch sử ngành khí tượng thủy văn Tuyên Quang như một thử thách khốc liệt chưa từng có:
3.1. Vũ lượng đặc biệt lớn trên toàn bộ lưu vực sông Lô và sông Gâm
Từ ngày 08 đến 11/09/2024, hoàn lưu bão số 3 kết hợp với dải hội tụ nhiệt đới và không khí lạnh đã gây mưa cực đoan trên diện rộng tại tỉnh Tuyên Quang và các tỉnh thượng nguồn như Hà Giang, Cao Bằng. Tổng lượng mưa nhiều nơi vượt trên 400 mm – 480 mm chỉ trong vòng 48 giờ. Nước lũ từ hàng ngàn khe suối đổ dồn về hồ thủy điện Na Hang trên sông Gâm với lưu lượng đỉnh có thời điểm lên tới trên 6.000 m³/s, đẩy mực nước hồ chứa nhanh chóng chạm ngưỡng mực nước dâng gia cường an toàn đập. Để nắm bắt phân bố mưa theo mùa, mời bạn xem thêm bài viết diễn biến lượng mưa mùa hè tại Tuyên Quang.
3.2. Quyết định mở tối đa 8 cửa xả đáy lịch sử của Thủy điện Tuyên Quang
Trước tình thế khẩn cấp bảo đảm an toàn tuyệt đối cho đập thủy điện trọng điểm quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai đã lệnh cho Thủy điện Tuyên Quang lần lượt mở các cửa xả đáy. Đến ngày 10/09/2024, nhà máy đã mở tối đa cả 8 cửa xả đáy cùng các tổ máy phát điện chạy hết công suất. Đây là lần đầu tiên trong suốt 16 năm kể từ khi nhà máy khánh thành vào năm 2008, toàn bộ 8 cửa xả đáy phải hoạt động đồng thời, đưa tổng lưu lượng xả về hạ lưu lên tới gần 5.000 m³/s.
3.3. Nước sông Lô dâng cao gây ngập sâu chia cắt diện rộng
Dòng xả lũ khổng lồ từ sông Gâm kết hợp cùng nước lũ cuồn cuộn từ thượng lưu sông Lô (Hà Giang) đổ về đã làm mực nước tại trạm thủy văn Tuyên Quang tăng vọt. Mực nước đỉnh lũ đạt mức 2.773 cm, vượt báo động 3 tới 173 cm. Nước sông tràn qua bờ kè, nhấn chìm hàng ngàn ngôi nhà tại các phường Tân Quang, Minh Xuân, Nông Tiến, An Tường của thành phố Tuyên Quang trong biển nước ngập sâu từ 1 đến 2,5 mét. Các huyện Chiêm Hóa, Yên Sơn, Sơn Dương cũng bị chia cắt cô lập nhiều xã. Toàn bộ hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang và các đội cứu hộ đã phải căng mình xuyên đêm hỗ trợ di dời người dân và tài sản đến nơi an toàn.

4. Hiểm họa sạt lở đất và lũ quét tại các huyện miền núi Tuyên Quang
Bên cạnh nguy cơ ngập lụt ven sông, địa hình đồi núi dốc của Tuyên Quang còn đối mặt với các dạng hình thiên tai địa chất cực kỳ nguy hiểm trong mùa bão:
4.1. Lũ quét trên các khe suối hẹp (Na Hang, Lâm Bình, Chiêm Hóa)
Địa hình karst núi đá vôi có độ dốc sườn núi lớn. Khi mưa bão trút xuống, đất không kịp thấm nước tạo thành những dòng nước mặt có sức công phá cực mạnh cuộn theo bùn đá, gốc cây lao thẳng xuống các bản làng vùng trũng thung lũng, cuốn phăng hoa màu, cầu treo dân sinh và làm tê liệt giao thông.
4.2. Sạt lở taluy đường đèo dốc và sườn núi
Mưa ngấm đất nhiều ngày liên tiếp làm triệt tiêu lực liên kết giữa các tầng phong hóa sa thạch và đá vôi. Các cung đường đèo như đèo Gà (Chiêm Hóa), đèo Nàng Cột, đèo Cổ Linh (Lâm Bình) và quốc lộ 2 thường xuyên xảy ra tình trạng sạt lở taluy dương đổ ập hàng ngàn mét khối đất đá xuống lòng đường, gây nguy hiểm trực tiếp cho người tham gia giao thông. Để có kế hoạch phòng ngừa và sắp xếp lịch trình di chuyển theo mùa, bạn nên tìm hiểu thêm về chu kỳ khí hậu bốn mùa ở Tuyên Quang.

5. Cẩm nang hành động phòng chống lũ bão an toàn cho người dân Tuyên Quang
Để bảo vệ tính mạng và giảm thiểu thiệt hại tài sản khi có bão đổ bộ và nước sông Lô, sông Gâm dâng cao, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc sau:
- Trước khi bão và mưa lũ xảy ra:
- Theo dõi sát sao các bản tin dự báo thời tiết, thông báo lệnh mở cửa xả đáy của Thủy điện Tuyên Quang trên hệ thống loa phát thanh và cổng thông tin điện tử của tỉnh.
- Chủ động kê cao đồ đạc, di chuyển xe cộ và gia súc gia cầm đến các khu vực cao ráo; chuẩn bị bè phao, áo phao và lương thực dự trữ đủ dùng trong 5 – 7 ngày.
- Kiểm tra hệ thống dây điện trong nhà, sẵn sàng ngắt cầu dao tổng khi nước lũ bắt đầu tràn vào sân nhà.
- Trong khi nước lũ dâng cao:
- Nghiêm túc chấp hành lệnh sơ tán của lực lượng chức năng, tuyệt đối không cố bám trụ lại trông giữ tài sản tại những vùng trũng đã có lệnh di dời.
- Tuyệt đối không vớt củi, bắt cá hoặc bơi lội trên dòng nước lũ chảy xiết ven sông Lô, sông Gâm; không lái xe máy hoặc ô tô qua các đoạn đường ngập nước sâu hoặc các ngầm tràn.
- Sau khi nước lũ rút:
- Khử trùng giếng nước sinh hoạt bằng Cloramin B trước khi sử dụng; vệ sinh bùn đất, khử khuẩn chuồng trại để ngăn ngừa bùng phát dịch bệnh truyền nhiễm.
- Kiểm tra độ an toàn của tường nhà, móng nhà trước khi đưa người già và trẻ nhỏ quay trở lại sinh hoạt bình thường.
6. Câu hỏi thường gặp về bão lũ tại tỉnh Tuyên Quang (FAQ)
1. Tại sao Tuyên Quang nằm sâu trong đất liền nhưng lại thường xuyên bị ngập lụt nghiêm trọng khi có bão?
Mặc dù gió bão bị suy yếu khi vào đất liền, khối mây hoàn lưu ẩm khổng lồ của bão lại bị các dãy núi đá vôi Tuyên Quang chặn lại, gây mưa đặc biệt lớn với lượng mưa hàng trăm milimet. Nước lũ từ toàn bộ lưu vực thượng nguồn tỉnh Hà Giang, Cao Bằng đồng loạt đổ về lòng sông Lô và sông Gâm uốn khúc thoát lũ chậm, kết hợp cùng lưu lượng xả lũ hồ chứa khiến mực nước sông dâng cao tràn bờ gây ngập sâu các vùng trũng đô thị.
2. Trong cơn bão số 3 (Yagi) năm 2024, Thủy điện Tuyên Quang đã mở bao nhiêu cửa xả đáy và đỉnh lũ sông Lô đạt mức nào?
Trong cơn bão số 3 (Yagi) vào tháng 9 năm 2024, để bảo đảm an toàn hồ đập trước lưu lượng lũ về hồ kỷ lục trên 6.000 m³/s, Thủy điện Tuyên Quang đã phải mở tối đa toàn bộ 8 cửa xả đáy (kỷ lục chưa từng có kể từ khi vận hành năm 2008). Nước xả lũ kết hợp nước lũ sông Lô đã đẩy mực nước đỉnh lũ tại trạm thủy văn Tuyên Quang lên mốc 2.773 cm, vượt mức báo động 3 tới 173 cm, gây ngập lụt sâu diện rộng tại thành phố Tuyên Quang và nhiều huyện.
3. Người dân ở các xã miền núi huyện Na Hang, Lâm Bình cần làm gì để phòng tránh nguy cơ lũ quét và sạt lở đất trong mùa mưa bão?
Bà con sinh sống ven sườn đồi dốc và chân núi đá vôi cần chú ý theo dõi các dấu hiệu cảnh báo sạt trượt như: vết rạn nứt mới trên sườn đất, cây cối nghiêng bất thường, đất đá rơi lạo xạo hoặc nước suối chuyển sang màu đục ngầu cuồn cuộn. Khi nhận thấy các dấu hiệu này hoặc khi có mưa lớn kéo dài trên 100 mm, người dân phải lập tức di dời toàn bộ người và tài sản đến các điểm tránh trú kiên cố theo hướng dẫn của ban chỉ huy phòng chống thiên tai xã.