Mưa trái mùa là hiện tượng thời tiết bất thường khi lượng mưa xuất hiện sai lệch so với quy luật thông thường, gây nhiều khó khăn cho sinh hoạt và sản xuất. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến sự dịch chuyển của các hệ thống thời tiết như áp thấp nhiệt đới hoặc gió mùa, kết hợp với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu làm gia tăng tính thất thường.

Tại khu vực miền Nam, đặc biệt là TP.HCM và Nam Bộ, hiện tượng này thường xảy ra trong mùa khô, tạo ra những cơn mưa lớn bất ngờ. Việc nắm rõ diễn biến thực tế và ứng dụng các mô hình dự báo thời tiết ngắn hạn sẽ giúp người dân chủ động hơn trong việc phòng tránh các rủi ro do thời tiết gây ra.

Rãnh áp thấp và gió Đông trên cao: nguyên nhân cốt lõi

Mưa trái mùa kéo dài ở Nam Bộ và TP.HCM là hệ quả trực tiếp từ sự tác động của các hoàn lưu khí quyển tầng cao và đới gió thấp. Trục của rãnh áp thấp xích đạo nằm trong khoảng 4–6 độ vĩ Bắc, tiến sát về phía Nam, tạo điều kiện tích tụ mây dông dày đặc. Sự kết hợp giữa nhiễu động trong đới gió Đông trên cao và dòng ẩm dồi dào từ Biển Đông được đẩy mạnh vào nội địa là yếu tố chính kích hoạt cơn mưa.

Trong khi đó, áp cao lạnh lục địa cực đới tăng cường từ phía Bắc đã gây hiệu ứng nén, khiến áp thấp nóng phía Tây dịch chuyển xuống vùng Nam. Sự chồng chéo này, cùng với việc rãnh thấp xích đạo nối liền với vùng áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, tạo ra hội tụ gió và ẩm mạnh mẽ, dẫn đến mưa rào diện rộng. Cấu trúc khí quyển cho hiện tượng này vốn không hề bất thường; điều khiến mưa trở nên nghiêm trọng là sự duy trì liên tục của các yếu tố nhiễu động trong nhiều ngày.

Vũ lượng kỷ lục và diễn biến thời tiết thực tế

Trong khoảng thời gian 2 năm gần đây, hiện tượng mưa trái mùa đã gây ra những con số vũ lượng đáng kinh ngạc, với kỷ lục cục bộ được thiết lập tại nhiều địa điểm. Cụ thể, đêm 12 rạng sáng 13/2, trạm quan trắc tại Nhà Bè (TP.HCM) ghi nhận 124,4 mm, trong khi Long Thành (Đồng Nai) đạt 126,6 mm và khu vực Tam Thôn Hiệp 1 (Hóc Môn) là 79,8 mm.

Đây được xem là trận mưa lớn nhất trong vòng 20 năm qua đối với khu vực này, với mức trung bình tháng 2 năm đó cũng chạm mốc 120,7 mm – con số cao nhất trong hai thập kỷ. Tiếp nối chuỗi mưa lớn, tháng 3 và 4 các trạm đo tiếp tục ghi nhận lượng nước.

Ngày 1/4, quận Tân Bình đo được 162,9 mm, Tân Phú 111,1 mm, trong khi các tỉnh lân cận như Bến Lức (Long An) đạt 110,3 mm và Châu Thành (Tiền Giang) 125 mm. Vào chiều 23 và 24/4, Bình Dương ghi nhận 118 mm, còn TP.HCM nhiều nơi vượt 64 mm. Mưa thường tập trung vào chiều tối và đêm, do quá trình đối lưu, ngưng kết hơi nước đạt đỉnh khi nền nhiệt giảm dần.

Thời gian kéo dài phụ thuộc vào mức độ suy yếu của rãnh áp thấp. Các đợt mưa trái mùa thường duy trì từ 2 đến 5 ngày, có khi kéo dài đến hơn một tuần nếu hình thái thời tiết không bị chặn lại bởi áp cao cận nhiệt đới lấn tây.

Sự bất thường của thời tiết mùa khô

Mặc dù đang trong cao điểm mùa khô, chưa bước vào mùa mưa chính thức, thời tiết TP.HCM và Nam Bộ vẫn thường xuyên xuất hiện trạng thái oi bức sau mưa. Bầu trời nhiều mây, âm u, không nắng trực tiếp nhưng nhiệt độ cảm nhận vẫn cao.

Nguyên nhân nằm ở đặc tính của các trận mưa trái mùa. Lượng mưa thường không lớn, thời gian ngắn.

Sau khi mưa dứt, nắng lại xuất hiện ngay. Không khí chứa đầy hơi nước. Bức xạ mặt trời tiếp tục làm nóng nền đất và không gian. Tốc độ gió yếu hoặc lặng gió khiến hơi ẩm bị giữ lại.

Kết quả là cảm giác oi bức, khó chịu vẫn hiện hữu. Hàng năm, thời điểm cuối tháng 3 sang tháng 4 thường xuất hiện nắng nóng diện rộng, nhiệt độ cao nhất có thể lên tới 38–39 độ C.

Những cơn mưa trái mùa thực chất giúp giảm nền nhiệt tạm thời. Chúng thay thế trạng thái nắng nóng gay gắt bằng độ ẩm cao.

Tuy nhiên, độ ẩm cao cộng với nhiệt độ nền còn sót lại tạo ra môi trường oi bức đặc trưng. Đây là hiện tượng khí hậu bình thường trong mùa khô, không phản ánh sự sai lệch nghiêm trọng của chu kỳ thời tiết.

Tác động đến đời sống và sản xuất

Lượng mưa lớn bất thường trong mùa mưa trái vụ gây xáo trộn nghiêm trọng cho cả đời sống và sản xuất. Tình trạng ngập úng cục bộ thường xuyên xảy ra ở các tuyến đường trũng, khu đô thị đông đúc và vùng ven, khiến giao thông ì ạch vào giờ tan tầm và đảo lộn sinh hoạt thường nhật.

Nông nghiệp cũng chịu tổn thất nặng nề khi hoa màu bị dập nát và rễ cây thối rữa do ngâm nước lâu ngày. Đối với ngành sản xuất muối, nước mưa làm loãng và hủy hoại các mẻ muối đang phơi.

Về mặt sức khỏe, nước mưa đầu mùa tích tụ nhiều bụi bẩn, chất ô nhiễm và vi khuẩn, nên cơ quan khí tượng khuyến cáo tuyệt đối không tiếp xúc trực tiếp, không tắm hoặc sử dụng nước mưa cho sinh hoạt. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như dông, lốc, sét và gió giật mạnh đe dọa an toàn tính mạng người dân. Để giảm thiểu rủi ro về tài sản và sức khỏe, người dân cần chủ động theo dõi dự báo, tuân thủ cảnh báo và không trú ẩn dưới những nơi không an toàn như cây cao hoặc công trình tạm bợ.

Dự báo và khuyến cáo ứng phó

Khí tượng nhận định mùa mưa năm nay đến muộn hơn mức trung bình nhiều năm, dự kiến khởi phát từ nửa cuối hoặc cuối tháng 5. Trước đó, sau một đợt mưa trái mùa ngắn ngày, nắng nóng sẽ bùng phát vào tuần đầu tháng 3, tăng dần cường độ và đạt đỉnh điểm trong tháng 4, sau đó giảm nhẹ vào tháng 5 với mức độ tương đương năm 2025.

Nguyên nhân khiến mưa trái mùa suy yếu là do rãnh áp thấp yếu đi, cùng với việc áp cao cận nhiệt đới lấn về phía tây, gây ra dòng giáng hạn chế sự hình thành mây đối lưu.

Trong khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 4, một số ngày vẫn xuất hiện mưa dông trái mùa, vào cuối tháng 4 có hiện tượng mưa chuyển mùa. Sang tuần đầu và tuần giữa tháng 5, khu vực TP.HCM cùng Nam Bộ chính thức bước vào giai đoạn đầu mùa mưa. Để ứng phó hiệu quả với các diễn biến phức tạp như dông, lốc, sét mạnh, người dân cần chủ động cập nhật tin tức, chuẩn bị vật dụng chống ngập, gia cố nhà cửa tạm bợ, nông dân nên che chắn cây trồng và thoát nước kịp thời để giảm thiểu thiệt hại.