Bạn từng bước ra khỏi cửa, trời nắng cháy mắt, thế mà năm phút sau lại phải chống mưa? Hiện tượng ấy chính là mưa trái mùa, những đợt mưa xảy ra ngoài mùa mưa chính thức ở Nam Bộ, khi nền thời tiết vốn đã chuyển hẳn sang khô hanh.

Tại sao trời đang nắng lại bỗng dưng mưa? Câu trả lời nằm ở sự dịch chuyển của các hệ thống khí quyển vùng nhiệt đới, chúng không bao giờ đứng yên.

Mưa trái mùa là gì?

Mưa trái mùa ở Nam Bộ là những cơn mưa xuất hiện ngoài mùa mưa chính thức. Khu vực này có mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Ngay cả những trận mưa nhỏ xuất hiện trong khoảng thời gian này cũng được tính là mưa trái mùa.

Theo các nguồn quan trắc khí tượng, những trận mưa đủ lớn xảy ra trong mùa khô, đặc biệt từ tháng 12 đến tháng 2, được xem là mưa trái mùa. Đây không phải là định nghĩa cứng nhắc, vì mưa vẫn có thể rơi vào mùa khô ở mức độ nhẹ. Nhưng khi mưa có đủ cường độ và tần suất, nó đủ sức làm đảo lộn kế hoạch sản xuất và sinh hoạt của người dân.

Nghe có vẻ vô lý. Nhưng thời tiết miền Nam vốn không theo khuôn cứng. Hệ thống khí quyển vùng nhiệt đới luôn trong trạng thái dịch chuyển: rãnh thấp nối với áp thấp nóng phía Tây, nhiễu động gió Đông trên cao, hoàn lưu đới gió Tây xen kẽ nhau. Một vài trận mưa bất chợt xuất hiện vào mùa khô không phải là chuyện hiếm.

Những cơn mưa này thường không mang lại lượng nước lớn như mùa chính vụ. Nhưng tác động của chúng lại không hề nhỏ, nhất là với những nông hộ đang chờ đợi giai đoạn khô hạn để phân hóa mầm hoa cho cây ăn trái.

Mưa trái mùa xảy ra khi nào?

Mưa trái mùa xuất hiện từ tháng 12 đến tháng 4. Trong đó, tháng 3 và tháng 4 là thời kỳ mưa trái mùa nhiều nhất. Tháng 12, ngay đầu mùa khô, cũng có thể xuất hiện mưa lớn do ảnh hưởng dư âm của mùa mưa hoặc từ các xoáy thuận nhiệt đới còn sót lại.

Tháng 11 và tháng 4 năm sau là các thời điểm thực tế ghi nhận mưa trái mùa, dù tháng 11 vẫn nằm trong mùa mưa chính thức. Điều này cho thấy ranh giới giữa mùa mưa và mùa khô không phải là bức tường thẳng đứng, mà là một vùng chuyển tiếp mềm mại.

Nói chung, càng về cuối mùa khô, khả năng có mưa trái mùa càng tăng. Đây là lúc nhiệt độ bề mặt biển ở Biển Đông và vùng biển phía Tây Nam đã tăng cao, cung cấp hơi ẩm dồi dào, còn các hệ thống khí quyển thì bắt đầu dịch chuyển khác thường.

Một điều đáng chú ý: mưa trái mùa không đồng đều trên toàn vùng. Tập trung nhiều hơn ở Đông Nam Bộ như TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai so với Tây Nam Bộ (ĐBSCL). Nguyên nhân là do địa hình miền Đông phức tạp và dễ hình thành hội tụ gió. Khu vực này có nhiều dãy núi thấp, thung lũng hướng gió, tạo điều kiện cho không khí ẩm bị dồn ép và dâng lên cao, hình thành mây dông.

Mưa trái mùa thường tập trung vào buổi chiều tối, thời điểm đất đã tích nhiệt cả ngày, tạo điều kiện đối lưu phát triển mạnh.

Mưa trái mùa có đặc điểm gì khác thường?

Không phải mưa gì cũng là mưa trái mùa. Có một vài dấu hiệu giúp bạn nhận diện.

Mưa trái mùa thường là mưa rào hoặc dông cục bộ. Cường độ lớn, nhưng thời gian ngắn, từ 30 phút đến vài giờ. Kèm theo gió giật và sấm sét. Thời gian tập trung vào chiều tối là thời điểm dễ bắt gặp nhất.

Không giống mưa chính vụ kéo dài cả ngày, mưa trái mùa đến nhanh và đi nhanh. Bạn có thể đứng dưới trời nắng, năm phút sau mưa xối xả, rồi cũng năm phút sau đó, nắng lại ló dạng. Đây là đặc điểm nhận dạng rõ nhất.

Lượng mưa dao động từ 10-30 mm/24 giờ. Có nơi mưa to, vượt trên 80 mm/24 giờ. So với tổng lượng mưa hàng tháng của mùa mưa thì con số 80 mm không phải là lớn. Nhưng vì mưa dông tập trung trong vài giờ, rơi vào thời điểm đất đã khô cứng, khả năng thấm kém, nên ngập úng vẫn dễ xảy ra. Nước không kịp thấm vào đất thì chạy tràn trên mặt, nhất là ở những khu đô thị đã bê tông hóa cao.

Nguyên nhân nào gây ra mưa trái mùa?

Không có một nguyên nhân đơn lẻ. Mưa trái mùa là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc, từ toàn cầu đến địa phương.

Biến đổi khí hậu là nguyên nhân lớn nhất. Nhiệt độ bề mặt nước biển, đặc biệt là Biển Đông và vùng biển phía Tây Nam, đang tăng lên. Biển nóng hơn đồng nghĩa với việc bốc hơi nhiều hơn. Hơi ẩm bốc lên khí quyển, trở thành nhiên liệu cho mây dông. Các nghiên cứu khí tượng ghi nhận xu hướng: nhiệt độ đại dương càng tăng thì không khí giữ được nhiều hơi ẩm hơn, khiến các hiện tượng mưa cực đoan trở nên phổ biến hơn.

Hoàn lưu khí quyển thay đổi theo từng thời điểm trong năm. Rãnh thấp xích đạo dịch chuyển lên phía Bắc, tạo điều kiện cho đối lưu phát triển dù đang trong mùa khô. Nhiễu động trong đới gió Đông cũng là một kích hoạt phổ biến. Đôi khi, ảnh hưởng ngoại vi của bão hoặc áp thấp nhiệt đới muộn cũng mang mưa đến vào thời điểm bất ngờ. Những hệ thống khí quyển này thường di chuyển chậm, tạo điều kiện cho mưa tích tụ lâu dài ở một khu vực nhỏ.

Đô thị hóa tạo thêm một yếu tố mới. Các đô thị lớn như TP.HCM, Biên Hòa, Cần Thơ hình thành "đảo nhiệt đô thị", nơi nhiệt độ cao hơn vùng xung quanh do bê tông, nhựa đường hấp thụ và tỏa nhiệt.

Khác biệt nhiệt độ tạo ra luồng gió đối lưu mạnh, hút không khí ẩm từ vùng ngoại ô vào trung tâm. Bụi và khí thải từ xe cộ, công trình tạo ra các hạt nhỏ làm nhân ngưng kết, giúp hơi ẩm dễ dàng kết tụ thành mưa.

Môi trường lý tưởng ấy thúc đẩy đối lưu, gây ra những cơn mưa rào, dông cục bộ bất thường.

Mưa trái mùa khác gì so với mưa chính vụ?

Mưa chính vụ và mưa trái mùa là hai hiện tượng hoàn toàn khác nhau, dù cùng là mưa.

Mưa chính vụ (từ tháng 5 đến tháng 11) kéo dài, diện rộng, cường độ vừa phải. Nước rơi đều, thấm dần vào đất, bổ sung nước ngầm và phục vụ sản xuất nông nghiệp. Mưa trái mùa thì ngược lại: ngắn, cục bộ, cường độ lớn. Nước rơi nhanh, đổ ồ ạt, thường gây úng cục bộ thay vì bổ sung hiệu quả.

Mưa chính vụ đến và đi theo chu kỳ. Người dân quen thuộc, chuẩn bị trước. Mưa trái mùa thì bất ngờ. Nông dân đang trong giai đoạn thu hoạch hoặc chờ phân hóa mầm hoa thì bất ngờ mưa đến, phá vỡ toàn bộ kế hoạch.

Khác với mưa chính vụ mang tính hệ thống, mưa trái mùa mang tính cục bộ cao. Một huyện có thể ngập nặng trong khi huyện bên cạnh chỉ hơi ẩm. Điều này khiến công tác dự báo và ứng phó gặp nhiều thách thức.

Mưa trái mùa ảnh hưởng ra sao và có lợi ích gì?

Mưa trái mùa mang lại cả tác hại lẫn lợi ích. Hiểu hai mặt này giúp bạn chủ động hơn.

Tác hại là điều dễ thấy nhất. Với cây lúa Đông Xuân, mưa trái mùa giữa mùa thu hoạch khiến hạt thối, lúa ngã gục. Vụ lúa Đông Xuân thường thu hoạch vào tháng 3-4, trùng với thời kỳ mưa trái mùa nhiều nhất. Một trận mưa lớn giữa mùa gặt có thể khiến một diện tích đáng kể lúa bị hư hại.

Với cây ăn trái, tác động càng nghiêm trọng hơn. Xoài, sầu riêng, nhãn, chôm chôm, tất cả đều cần khô hạn để phân hóa mầm hoa. Mưa trái mùa làm rụng hoa, thối trái. Những cây này cần một giai đoạn khô hạn liên tục để kích thích ra hoa đồng loạt. Mưa đến sớm phá vỡ chu kỳ sinh học, khiến năng suất giảm mạnh.

Ở đô thị, mưa rào cường độ cao trong thời gian ngắn dễ gây ngập úng, nhất là ở những khu đã bê tông hóa cao. Nước đọng kéo dài tạo môi trường cho dịch bệnh nấm phát triển, đe dọa cả cây trồng và sức khỏe con người.

Nhưng mưa trái mùa cũng có lợi ích. Nó bổ sung nước ngầm và độ ẩm đất, điều mà mùa khô đã cạn kiệt. Nó rửa trôi bụi mịn tích tụ trong nhiều tháng. Và đương nhiên, nó hạ nhiệt tạm thời cho những ngày nắng nóng đỉnh điểm.

Đối với những vùng đang trong tình trạng hạn hán, mưa trái mùa có thể là liều cứu cánh. Dù vậy, lượng mưa nhỏ và phân tán nên không giải quyết được khô hạn cho toàn vùng. Lợi ích chỉ đủ ở quy mô nhỏ, với các ao hồ địa phương và tầng nước ngầm nông.

Ứng phó với mưa trái mùa như thế nào?

Không dự báo nào hoàn toàn chính xác. Nhưng có những bước bạn có thể làm ngay.

Nếu bạn là nông dân trồng cây ăn trái: che phủ gốc, dọn mương thoát nước, tránh bón phân trước và trong mưa. Khi có dự báo mưa, thu hoạch sớm những trái đã đủ độ chín. Không phun thuốc trừ sâu trước 24 giờ mưa vì thuốc sẽ bị rửa trôi và gây ô nhiễm nguồn nước. Với cây lúa, nên phơi sấy ngay sau mưa để tránh hạt thối.

Nếu bạn sống ở đô thị: theo dõi dự báo thời tiết hàng ngày từ tháng 12 đến tháng 4, nhất là vào buổi chiều tối khi mưa trái mùa tập trung. Dọn ống cống, rãnh thoát nước quanh nhà. Tránh đỗ xe dưới tán cây lớn trong mưa dông vì gió giật có thể làm gãy cành.

Nếu bạn làm quy hoạch đô thị: xem xét hệ thống thoát nước hiện tại, nhất là ở những khu vực trũng thấp. Mưa 80 mm/24 giờ là con số đã được ghi nhận, hạ tầng phải chịu được nó. Nâng cấp hệ thống tiêu úng, đặc biệt ở các khu đô thị mới, là biện pháp phòng thủ bền vững nhất.

Hành động sớm là cách tốt nhất. Ngay bây giờ, hãy dọn ống cống quanh nhà, theo dõi dự báo từ tháng 12 đến tháng 4, và nhắc gia đình không đổ rác ra cống rãnh. Những việc nhỏ ấy, làm trước mưa, giúp bạn tránh được rắc rối lớn.