Thời tiết lạnh làm tăng nguy cơ đột quỵ thông qua các phản ứng sinh lý như co mạch và tăng huyết áp. Nắm vững kiến thức về cơ chế này và tránh các thói quen có hại sẽ giúp bảo vệ sức khỏe mạch máu hiệu quả trong mùa đông.

Cơ chế sinh học: Tại sao lạnh làm tăng nguy cơ đột quỵ

Khí hậu lạnh giá là tác nhân kích hoạt các phản ứng sinh học làm gia tăng nguy cơ đột quỵ. Tại Việt Nam, tỷ lệ nhập viện vì đột quỵ trong mùa đông tăng từ 15% đến 20% so với các mùa khác. Số liệu cho thấy 60% đến 70% ca bệnh xảy ra vào khung giờ nửa đêm đến sáng sớm, khi nhiệt độ đạt mức thấp nhất. Nghiên cứu tại Pháp cũng xác nhận xu hướng tương tự, với đỉnh điểm dịch vụ cấp cứu vào tháng Hai và tháng Tư.

Cơ chế khởi phát bắt đầu khi nhiệt độ giảm, kích thích tuyến thượng thận tiết ra catecholamine. Chất này gây co mạch ngoại vi nhằm bảo vệ tim và não, nhưng làm tăng trương lực mạch máu, đẩy huyết áp lên cao. Với những người đã có sẵn xơ vữa động mạch, áp lực này dễ dàng làm vỡ thành mạch, gây xuất huyết não. 85% bệnh nhân đột quỵ trong mùa lạnh đều mắc kèm tăng huyết áp.

Thời tiết lạnh khiến máu trở nên đặc hơn do tăng độ nhớt. Để bù đắp, cơ thể sản xuất nhiều hồng cầu và tiểu cầu hơn, tạo điều kiện cho máu vón cục và hình thành huyết khối. Sự kết hợp giữa máu đặc và hiện tượng co thắt mạch khiến lưu lượng máu lên não giảm đi 1/5 so với mức bình thường, từ đó làm tăng vọt nguy cơ tắc nghẽn mạch máu não.

Thói quen sinh hoạt nguy hiểm trong mùa lạnh

Thời điểm giao mùa là lúc tỷ lệ đột quỵ lên đỉnh điểm, bởi tác động sinh học và do những thói quen sinh hoạt vô tình làm trầm trọng thêm tình trạng sức khỏe. Dưới đây là những hành vi cần tránh:

• Vận động quá sớm: Ra ngoài trước 5 giờ sáng khi nhiệt độ còn thấp khiến mạch máu co đột ngột, dễ gây sốc nhiệt và xuất huyết não. • Tắm nước nóng trong phòng kín: Ngâm mình lâu trong nước quá nóng (trên 40°C) khiến mạch máu giãn nhanh, huyết áp tụt đột ngột, tăng nguy cơ ngất xỉu hoặc ngừng tim. • Bước chân trần xuống sàn lạnh: Sự chênh lệch nhiệt độ giữa chăn ấm và nền nhà lạnh làm huyết áp tăng vọt, đặc biệt nguy hiểm với người cao tuổi. • Đắp chăn kín đầu khi ngủ: Không gian hẹp thiếu oxy, tích tụ CO₂ làm giảm oxy máu não, kích hoạt cơn đột quỵ tiềm ẩn. • Lười uống nước và ăn mặn: Trời lạnh khiến cảm giác khát giảm, nhiều người uống ít nước làm máu đặc hơn.

Ngược lại, xu hướng ăn đồ mặn, chiên rán hoặc uống rượu bia để giữ ấm lại làm tăng cholesterol và huyết áp. • Tự ý ngưng thuốc: Cảm thấy khỏe hơn trong tiết lạnh không có nghĩa là bệnh đã khỏi. Ngưng thuốc huyết áp hoặc mỡ máu đột ngột khiến chỉ số này tăng vọt, dễ gây tai biến.

Dấu hiệu nhận biết sớm và khoảng vàng sơ cứu

Khoảng thời gian từ 3 đến 4,5 giờ sau khi khởi phát được coi là khung giờ vàng để bác sĩ can thiệp, giúp ngăn chặn tổn thương não vĩnh viễn. Trong cấp cứu đột quỵ, thời gian chính là yếu tố quyết định sự sống, bởi sau mốc này, mỗi phút trôi qua đồng nghĩa với việc hàng triệu tế bào thần kinh chết đi. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu là rất cần thiết. Bạn có thể áp dụng quy tắc FAST để phát hiện nhanh:

• Face (Khuôn mặt): Một bên mặt bị xệ, cười méo, nhân trung lệch.

• Arm (Tay): Yếu hoặc tê liệt một bên tay chân, không thể giơ hai tay lên cùng lúc.

• Speech (Giọng nói): Nói ngọng, dính chữ, không hiểu lời người khác.

• Time (Thời gian): Ngay khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào, hãy gọi 115 hoặc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Đừng tự ý xoa bóp, chích máu hay cho uống thuốc dân gian vì sẽ làm chậm trễ can thiệp y khoa.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cảnh giác

Đột quỵ không chừa ai, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cảnh giác khi trời lạnh:

• Người cao tuổi (trên 50 tuổi), nữ trên 45 tuổi và nam trên 40 tuổi.

• Người có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu hoặc béo phì.

• Người từng bị đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim trước đó.

• Người hút thuốc lá thường xuyên, uống nhiều rượu bia hoặc có lối sống ít vận động.

• Người có người thân cùng huyết thống từng mắc bệnh tim mạch.

Đáng lưu ý, số ca đột quỵ ở Người trẻ đang có xu hướng trẻ hóa do áp lực công việc, thức khuya và chế độ ăn uống thiếu lành mạnh.

Chế độ dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe mùa đông

Để bảo vệ mạch máu trong mùa lạnh, việc cân bằng dinh dưỡng và lối sống là quan trọng. Bạn nên hạn chế lượng muối nạp vào cơ thể, không vượt quá 1.500 mg/ngày, tương đương nửa thìa cà phê, ưu tiên các loại thực phẩm chứa nhiều kali và chất xơ như chuối, bơ, chà là và cam để hỗ trợ ổn định huyết áp. Việc tiêu thụ cá béo giàu omega-3 ít nhất 2 lần mỗi tuần sẽ giúp giảm bớt cholesterol xấu.

Về khía cạnh sinh hoạt, bạn cần mặc ấm bằng nhiều lớp áo, chú trọng che chắn kỹ lưỡng vùng đầu, cổ và bàn chân khi tiếp xúc với thời tiết bên ngoài. Để tránh những thay đổi nhiệt độ đột ngột gây hại, hãy dành 3 đến 5 phút nghỉ ngơi và vận động nhẹ nhàng trước khi rời khỏi giường.

Dù không cảm thấy khát, bạn vẫn cần duy trì thói quen uống đủ từ 1,5 đến 2 lít nước ấm mỗi ngày. Những người đang điều trị bệnh nền cần nghiêm ngặt tuân thủ đúng phác đồ thuốc của bác sĩ và theo dõi huyết áp thường xuyên. Cuối cùng, khám sức khỏe định kỳ chính là cách chủ động nhất để phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn đối với mạch máu não.