Trong khối chất lượng không khí trên các trang dự báo của chúng tôi, bên dưới con số AQI luôn có sáu ô nhỏ ghi nồng độ từng chất. Bụi mịn PM2.5 đã có bài phân tích riêng, còn năm cái tên còn lại là PM10, NO₂, SO₂, CO và O₃ thì với đa số chúng ta chỉ là những ký hiệu hóa học lướt qua mắt. Bài này sẽ biến năm ký hiệu đó thành thông tin có ích: mỗi chất từ đâu ra ở Việt Nam, gây hại kiểu gì, và quan trọng nhất là khi con số của chất nào tăng cao thì bạn cần làm gì, vì mỗi chất đòi hỏi một cách ứng phó khác nhau.
Đó cũng là lý do nên đọc hết bài thay vì chỉ nhìn màu của chỉ số AQI: cùng một mức cảnh báo, nếu thủ phạm là bụi thì khẩu trang lọc bụi giúp được bạn, nhưng nếu thủ phạm là khí ozone thì khẩu trang gần như vô dụng và giải pháp đúng lại là đổi giờ ra đường.
PM10: bụi thô từ công trường và mặt đường
PM10 là các hạt bụi có đường kính từ 10 micromet trở xuống, to gấp bụi mịn PM2.5 tới bốn lần. Nguồn của nó rất “nhìn thấy được”: bụi công trường xây dựng, bụi mặt đường bị bánh xe cuốn lên, bụi từ mài mòn lốp và má phanh, cộng thêm phấn hoa theo mùa. Ở Hà Nội và TP.HCM, các nút giao thông lớn và khu vực đang thi công là nơi PM10 cao nhất.
Điểm khác biệt then chốt so với PM2.5 nằm ở chỗ cơ thể chặn được nó đến đâu. Lông mũi, niêm mạc và phản xạ hắt hơi giữ lại phần lớn PM10 ở đường hô hấp trên, nên tác hại chủ yếu là kích ứng mắt, mũi, họng, ho và làm nặng thêm viêm mũi, hen suyễn, chứ ít khi vào sâu tới phổi và máu như bụi mịn. Vì vậy khi thấy PM10 cao mà PM2.5 vẫn thấp, ví dụ những ngày hanh khô nhiều gió cuốn bụi đường, khẩu trang lọc bụi thông thường đã che chắn khá tốt, và người cần cẩn trọng nhất là người viêm mũi dị ứng, hen suyễn. Ngưỡng tham chiếu của WHO năm 2021 cho PM10 là dưới 45 µg/m³ trung bình 24 giờ.
NO₂: dấu vân tay của 73 triệu chiếc xe máy
Nitơ điôxit sinh ra khi nhiên liệu cháy ở nhiệt độ cao, và ở đô thị Việt Nam, nguồn áp đảo là động cơ xe. Theo số liệu được Viện Chiến lược và Phát triển Giao thông vận tải công bố, đến cuối năm 2023 cả nước có hơn 73 triệu xe máy, chiếm khoảng 93% tổng phương tiện đường bộ. Chừng đó ống xả khiến NO₂ trở thành chất ô nhiễm bám chặt các trục đường lớn, cao vọt vào hai khung giờ cao điểm sáng và chiều, rồi giảm dần khi cách xa mặt đường chỉ vài trăm mét.
Về sức khỏe, NO₂ kích ứng đường hô hấp, làm nặng cơn hen, và các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ giữa phơi nhiễm NO₂ lâu dài với việc phát triển hen ở trẻ em. Một chi tiết ít người ngờ: NO₂ còn có nguồn ngay trong bếp nhà bạn. Nghiên cứu tổng hợp trên tạp chí dịch tễ học quốc tế cho thấy trẻ em sống trong nhà nấu bếp gas có nguy cơ hen cao hơn khoảng một phần ba so với nhà không dùng, lý do là khí đốt cháy sinh NO₂ trong không gian kín. Bật máy hút mùi hoặc mở cửa sổ khi nấu là thói quen đáng giá hơn nhiều người nghĩ.
Khi số NO₂ trên trang tăng cao: hạn chế cho trẻ em và người hen di chuyển dọc trục đường đông vào giờ cao điểm, chọn tuyến đường nhỏ hơn nếu đi bộ hay đạp xe, và đóng cửa sổ hướng ra đường lớn vào khung giờ đó. Ngưỡng tham chiếu WHO 2021: dưới 25 µg/m³ trung bình 24 giờ.
SO₂: hơi thở của than đá
Lưu huỳnh điôxit sinh ra khi đốt than và dầu chứa lưu huỳnh, nên bản đồ SO₂ của Việt Nam gần như trùng với bản đồ nhiệt điện than và công nghiệp nặng: cả nước có 33 nhà máy nhiệt điện than đang vận hành, tập trung đậm nhất ở Quảng Ninh với 7 nhà máy, cùng vành đai công nghiệp phía Bắc và một số làng nghề tái chế kim loại nơi từng đo được SO₂ vượt quy chuẩn nhiều lần. Đây cũng là chất tạo mưa axit khi kết hợp hơi nước trong khí quyển.
Tin tốt cho người ở nội thành: các số liệu quan trắc những năm gần đây cho thấy SO₂ trong không khí xung quanh ở Hà Nội, TP.HCM thường nằm trong giới hạn quy chuẩn, khác hẳn bức tranh của bụi mịn. Con số SO₂ trên trang của bạn vì thế đa phần sẽ ở mức thấp, và đó là điều bình thường. Nó chỉ đáng chú ý khi bạn sống gần khu công nghiệp hoặc nguồn đốt than lớn; lúc đó nếu số tăng bất thường, người có bệnh hô hấp nên ở trong nhà và đóng cửa. Ngưỡng tham chiếu WHO 2021: dưới 40 µg/m³ trung bình 24 giờ.
CO: sát thủ không màu, không mùi, và nghịch lý của con số
Cacbon mônôxit sinh ra khi nhiên liệu cháy không hoàn toàn do thiếu oxy. Cơ chế gây hại của nó đáng sợ ở chỗ âm thầm: CO bám vào hồng cầu mạnh hơn oxy trên 200 lần, chiếm chỗ khiến máu mất khả năng chở oxy đi nuôi não và tim. Không màu, không mùi, không vị, nạn nhân không hề hay biết, đặc biệt khi đang ngủ.
Và đây là nghịch lý quan trọng nhất bài này muốn bạn nhớ: con số CO trên trang chúng tôi đo không khí ngoài trời, nơi CO gần như luôn ở mức thấp và hiếm khi đáng lo. Nhưng nơi CO giết người lại là trong nhà, chỗ mà không trạm quan trắc nào đo giúp bạn được. Mỗi mùa đông, miền Bắc và miền Trung đều ghi nhận các ca ngộ độc do đốt than, củi sưởi ấm trong phòng đóng kín, như vụ ba người trong một gia đình ở Lạng Sơn không qua khỏi vào cuối tháng 1 năm 2024. Nhóm nạn nhân thường gặp là sản phụ nằm than theo tập quán cũ, trẻ sơ sinh và người già. Chạy máy phát điện hay nổ máy xe trong phòng kín, gara cũng nguy hiểm y hệt.
Quy tắc an toàn tuyệt đối, không có ngoại lệ: không bao giờ đốt than, củi, chạy máy nổ trong không gian đóng kín, kể cả khi “chỉ hé cửa một chút”. Muốn sưởi, dùng thiết bị điện. Câu chuyện Hà Nội xóa bỏ hơn 99% bếp than tổ ong trong vài năm qua chính là một chiến dịch giảm CO và bụi mịn thầm lặng mà hiệu quả. Ngưỡng tham chiếu WHO 2021 cho không khí xung quanh: dưới 4 mg/m³ trung bình 24 giờ, tức 4.000 µg/m³, cao gấp hàng chục lần con số bạn thường thấy trên trang trong điều kiện bình thường.
O₃ tầng mặt đất: khi nắng biến khí thải thành chất độc
Nghe đến ozone, hầu hết chúng ta nghĩ ngay tới tầng ozone che chắn tia cực tím và câu chuyện lỗ thủng ozone học từ thời phổ thông. Đó là ozone “tốt”, nằm cách mặt đất 10 đến 50 km. Còn thứ hiển thị trên bản tin chất lượng không khí là ozone “xấu” ở ngay tầm hít thở của bạn, và hai thứ này là cùng một phân tử ở hai chỗ khác nhau: trên cao thì bảo vệ, sát đất thì gây hại. Nhầm lẫn này phổ biến đến mức phần lớn bài viết tiếng Việt về “ozone” chỉ nói về tầng bảo vệ.
Ozone mặt đất không thải ra từ ống xả nào cả. Nó là chất ô nhiễm thứ cấp, hình thành khi khí NOx và hơi hữu cơ bay hơi phản ứng với nhau dưới ánh nắng gắt. Vì cần nắng làm chất xúc tác nên O₃ có nhịp sinh hoạt rất riêng: thấp về đêm, tăng dần buổi sáng, đạt đỉnh vào buổi trưa và đầu giờ chiều những ngày nắng to lặng gió, rồi hạ xuống lúc chiều tối. Nghiên cứu quan trắc tại miền Bắc ghi nhận đúng quy luật này, với mức trưa ở Hà Nội cao gấp nhiều lần các tỉnh ít khí thải hơn.
O₃ gây ho, đau rát ngực và họng, viêm niêm mạc đường thở, giảm chức năng phổi, làm nặng hen và bệnh phổi tắc nghẽn. Và đây là hiểu lầm thứ hai cần đính chính: khẩu trang, kể cả loại N95 lọc bụi mịn rất tốt, không chặn được O₃ hay bất kỳ chất khí nào trong bài này, vì phân tử khí nhỏ hơn lỗ lọc của mọi loại khẩu trang thông thường. Cách phòng vệ đúng với ozone không phải là đeo gì lên mặt, mà là chọn giờ: khi số O₃ trên trang cao vào những ngày nắng gắt, chuyển buổi chạy bộ, đá bóng ngoài trời từ giữa trưa sang sáng sớm trước 7 giờ hoặc chiều muộn sau 6 giờ. Ngưỡng tham chiếu WHO 2021: dưới 100 µg/m³ trung bình 8 giờ.
Bảng tóm tắt: nhìn số nào, làm việc gì
| Chất | Nguồn chính tại Việt Nam | Ngưỡng tham chiếu WHO 2021 | Việc cần làm khi số tăng cao |
|---|---|---|---|
| PM10 | Công trường, bụi đường, phấn hoa | 45 µg/m³ (24h) | Khẩu trang lọc bụi, người viêm mũi và hen cẩn trọng |
| NO₂ | Xe máy, ô tô, bếp gas trong nhà | 25 µg/m³ (24h) | Tránh trục đường đông giờ cao điểm, hút mùi khi nấu gas |
| SO₂ | Nhiệt điện than, công nghiệp, làng nghề | 40 µg/m³ (24h) | Thường thấp ở nội thành; gần khu công nghiệp thì đóng cửa khi số tăng |
| CO | Đốt cháy thiếu oxy; nguy cơ chính trong phòng kín | 4 mg/m³ (24h) | Tuyệt đối không đốt than, chạy máy nổ trong không gian kín |
| O₃ | Hình thành từ khí thải gặp nắng gắt | 100 µg/m³ (8h) | Không tập ngoài trời buổi trưa ngày nắng; khẩu trang không có tác dụng |
Lần tới khi mở trang dự báo, hãy thử liếc qua sáu ô nồng độ thay vì chỉ nhìn màu AQI. Biết chất nào đang chi phối, bạn sẽ chọn đúng vũ khí: khẩu trang cho bụi, đổi giờ cho ozone, đổi tuyến đường cho NO₂, và với CO thì vũ khí nằm ở thói quen trong chính ngôi nhà mình.
Câu hỏi thường gặp về các chất ô nhiễm không khí
Trong 5 chất này, chất nào đáng lo nhất ở Việt Nam?
Ở đô thị, đáng chú ý nhất là PM10 cùng với bụi mịn PM2.5, và NO₂ nếu bạn sống hoặc di chuyển nhiều dọc trục đường lớn. SO₂ và CO ngoài trời thường ở mức thấp, còn O₃ chỉ thành vấn đề vào buổi trưa những ngày nắng gắt. Riêng CO cần cảnh giác theo cách khác: nguy cơ của nó nằm trong không gian kín chứ không nằm ở con số ngoài trời.
Khẩu trang N95 có chặn được các chất khí không?
Không. N95 và các loại tương đương được thiết kế để lọc hạt bụi, còn NO₂, SO₂, CO và O₃ là phân tử khí nhỏ hơn nhiều so với khả năng giữ của màng lọc, nên đi xuyên qua. Muốn giảm phơi nhiễm khí ô nhiễm, cách hiệu quả là tránh nguồn phát và chọn khung giờ, không phải đeo thêm lớp khẩu trang.
Vì sao ozone trên cao thì tốt mà dưới mặt đất lại có hại?
Cùng một phân tử, khác vị trí. Ở tầng bình lưu cách mặt đất 10 đến 50 km, ozone hấp thụ tia cực tím trước khi tia này chạm tới con người, nên có ích. Ở sát mặt đất, ozone tiếp xúc trực tiếp với đường hô hấp và ăn mòn niêm mạc, nên gây hại. Bản tin chất lượng không khí chỉ đo loại sát mặt đất.
Chỉ số CO trên trang thấp thì nhà tôi có an toàn không?
Không thể suy ra như vậy. Con số trên trang đo không khí ngoài trời, trong khi các ca ngộ độc CO gần như đều xảy ra trong phòng kín do đốt than sưởi, nằm than hoặc chạy máy nổ, nơi nồng độ có thể cao gấp hàng trăm lần ngoài trời chỉ sau vài giờ. An toàn CO trong nhà đến từ thói quen: không đốt nhiên liệu trong không gian kín, bất kể chỉ số ngoài trời đang đẹp đến đâu.
