Khí hậu là trạng thái thống kê trung bình và mức độ biến động của thời tiết theo chuẩn 30 năm của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO). Khác với thời tiết thay đổi từng giờ từng ngày, khí hậu phản ánh quy luật lâu dài do vĩ độ, địa hình, dòng biển và hoàn lưu quy định.

Tóm tắt nhanh

  • IPCC định nghĩa hệ thống khí hậu gồm năm thành phần tương tác là khí quyển, thủy quyển, băng quyển, thạch quyển và sinh quyển.
  • Hệ thống phân loại khí hậu Köppen chia Trái Đất thành năm nhóm chính ký hiệu A (nhiệt đới), B (khô), C (ôn đới), D (lục địa) và E (cực).
  • Cứ tăng nhiệt độ trung bình năm 3 °C tương ứng đường đẳng nhiệt ôn đới dịch chuyển 300 đến 400 km về phía hai cực.
  • Cư dân vùng cao nguyên Bắc Tây Nguyên theo dõi thời tiết Gia Lai để nắm quy luật hai mùa khô ẩm đặc trưng của đồi núi Pleiku và Măng Đen.

Khái niệm khí hậu theo IPCC và sự khác biệt với thời tiết từng ngày

Nhiều bạn đọc hay đánh đồng hai chữ thời tiết và khí hậu khi nhận xét hôm nay nóng quá. Trong giới khoa học khí tượng, câu nói kinh điển tóm gọn sự khác biệt là khí hậu là thứ bạn kỳ vọng còn thời tiết là thứ bạn thực nhận ngoài cửa. Nếu thời tiết thay đổi chóng vánh từ sáng nắng sang chiều mưa rào, thì khí hậu tổng hợp những chuỗi ngày như vậy suốt hàng chục năm.

Theo từ điển thuật ngữ của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) dẫn trên Wikipedia mục Climate, khí hậu theo nghĩa hẹp là mô tả thống kê dài hạn. Khái niệm này gồm giá trị trung bình và độ biến thiên của nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm, gió. Thời gian tiêu chuẩn được lấy là chuẩn khí hậu 30 năm WMO để san phẳng nhiễu ngẫu nhiên từng năm đơn lẻ.

Theo nghĩa rộng, khí hậu bao trùm trạng thái của cả năm thành phần cấu thành hành tinh. Ba thành phần chuyển động nhanh gồm khí quyển, đại dương sông ngòi (thủy quyển) và băng hà hai cực (băng quyển). Hai thành phần còn lại là vỏ đất đá (thạch quyển) và thảm thực vật, sinh vật (sinh quyển).

Sơ đồ năm thành phần của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, đại dương, băng quyển, đất đá và sinh quyển
Khí hậu toàn cầu hình thành từ vòng tuần hoàn năng lượng liên tục giữa bầu khí quyển, đại dương, băng tuyết và thảm thực vật.

Năm yếu tố địa lý và đại dương tạo nên bản sắc khí hậu từng vùng

Hai địa danh cùng nằm trên một đường vĩ tuyến vẫn có kiểu khí hậu trái ngược nhau hoàn toàn. Theo Wikipedia mục Climate và Khí hậu, yếu tố đứng đầu là vĩ độ quyết định góc chiếu bức xạ mặt trời suốt bốn mùa. Kế tiếp là độ cao địa hình, vị trí gần xa biển lớn và các dòng hải lưu.

Biểu hiện rõ nét của hải lưu là dòng nước ấm hoàn lưu nhiệt muối (thermohaline) ở Bắc Đại Tây Dương. Dòng hải lưu này làm Tây Âu ấm hơn tới 5 °C so với những vùng cùng vĩ độ ở Canada. Tại vùng núi, độ cao càng lớn thì không khí càng loãng và giảm trung bình khoảng 0,5 °C sau mỗi 100 m đi lên tại Việt Nam.

Độ che phủ rừng xanh và tỷ lệ đất liền với biển chi phối trực tiếp cân bằng ẩm khu vực. Nồng độ khí nhà kính trong khí quyển quyết định phần nhiệt lượng hồng ngoại bị giữ lại. Nhà nghiên cứu Lesley Ann Hughes ước tính nếu khí hậu toàn cầu ấm thêm 3 °C, đường đẳng nhiệt ôn đới sẽ dịch 300 đến 400 km về phía cực. Theo chiều đứng, đới này còn dâng cao thêm 500 m lên sườn núi.

Phân loại 5 đới khí hậu theo hệ thống Köppen-Geiger

Bảng phân loại Köppen ra đời năm 1884 do nhà thực vật học khí hậu Wladimir Köppen xây dựng (cập nhật năm 1918, 1936 và Rudolf Geiger hiệu chỉnh năm 1954, 1961). Hệ thống này dựa vào thảm thực vật, nhiệt độ và lượng mưa để chia nhóm khí hậu trên Trái Đất.

Nhóm Köppen Tên nhóm chính Tiêu chí nhiệt độ và lượng mưa Đại diện tại Việt Nam và thế giới
Nhóm A Nhiệt đới (Tropical) Nhiệt độ trung bình mọi tháng từ 18 °C trở lên Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam (Am, Aw), rừng Amazon (Af)
Nhóm B Khô hạn (Arid / Steppe) Lượng mưa năm thấp hơn ngưỡng bốc hơi theo nhiệt độ Sa mạc Sahara (BW), thảo nguyên bán khô hạn (BS)
Nhóm C Ôn đới / Cận nhiệt đới Tháng lạnh nhất 0 đến 18 °C, tháng nóng nhất trên 10 °C Miền Bắc Việt Nam (Cwa/Cfa), Tây Âu hải dương (Cfb)
Nhóm D Lục địa (Continental) Tháng lạnh nhất dưới 0 hoặc −3 °C, tháng ấm nhất trên 10 °C Siberia, miền Bắc Canada, Đông Bắc Trung Quốc
Nhóm E Cực và băng tuyết (Polar) Không có tháng nào đạt trung bình vượt quá 10 °C Vùng lãnh nguyên Bắc Cực (ET) và lục địa Nam Cực (EF)
Bản đồ phân bố các đới khí hậu theo hệ thống Köppen từ nhiệt đới A tới đới cực E
Bảng phân loại Köppen dựa vào tương quan nhiệt độ tháng lạnh nhất, mùa khô ẩm và thảm thực vật bản địa.

Bản đồ khí hậu Việt Nam và nét riêng của Gia Lai mới, Tuyên Quang

Trên bản đồ Köppen, Việt Nam nằm hoàn toàn trong vành đai gió mùa châu Á nhưng chia thành hai đới rất rõ ràng. Theo Wikipedia mục Khí hậu Việt Nam, miền Bắc thuộc đới cận nhiệt đới ẩm có mùa đông lạnh (nhóm C). Vùng này có bốn mùa rõ rệt dù xuân và thu chỉ kéo dài chừng một tháng giao mùa.

Trung Bộ và Nam Bộ nằm hẳn trong đới nhiệt đới gió mùa xavan và cận xích đạo (nhóm A) chia làm hai mùa mưa nắng tương phản. Ngay trong từng tỉnh sau sáp nhập, độ cao địa hình tạc ra nhiều tiểu vùng khí hậu riêng. Tỉnh Gia Lai mới (kết nối cao nguyên Pleiku với Kon Tum và Măng Đen trên 1.200 m) vừa mát dịu quanh năm vừa nắng khô rõ vào tháng 3.

Trong khi đó ở phía Bắc, bốn cánh cung núi Đông Triều, Bắc Sơn, Ngân Sơn, Sông Gâm mở hình nan quạt hút gió mùa Đông Bắc tràn sâu. Địa hình này tạo nên đặc trưng khí hậu Tuyên Quang bốn mùa phân hóa rõ rét hại mùa đông và nóng ẩm mùa hè. Người dân thích ứng từ nhà ở tới trang phục truyền thống theo mùa.

Cao nguyên Măng Đen phủ sương mù xanh mát thể hiện sự phân hóa khí hậu theo đai cao tại Gia Lai
Chênh lệch độ cao trên 1.200 m giúp Măng Đen duy trì tiểu vùng khí hậu mát mẻ quanh năm giữa cao nguyên Tây Nguyên.

Biến đổi khí hậu hiện đại và nghiên cứu cổ khí hậu từ lõi băng

Khí hậu không đứng yên vĩnh viễn theo triệu năm địa chất. Ngành cổ khí hậu học (paleoclimatology theo Wikipedia mục Climate) đọc lại lịch sử hàng trăm nghìn năm trước khi có nhiệt kế. Các nhà khoa học thực hiện bằng cách khoan lõi băng Nam Cực, phân tích bùn đáy hồ, vòng gỗ cổ thụ và san hô.

Gần đây từ thập niên 1960 tới nay, chuỗi số liệu trạm quan trắc ven biển Việt Nam ghi nhận mức ấm lên trung bình từ 0,15 đến 0,28 °C mỗi thập kỷ. Mực nước biển cũng dâng khoảng 2,8 mm/năm giai đoạn 1993–2008. Trước thực tế nắng nóng gia tăng, giới khoa học vừa giảm phát thải vừa đánh giá thận trọng giải pháp can thiệp khí hậu nhân tạo ở tầng bình lưu.

Mẫu lõi băng nghiên cứu cổ khí hậu giúp giải mã nồng độ khí nhà kính trong khí quyển cổ đại
Bọt khí cổ bị kẹt trong lõi băng vùng cực lưu giữ chính xác hồ sơ khí quyển từ hàng trăm nghìn năm trước.

Câu hỏi thường gặp về khí hậu

Vì sao cùng vĩ độ nhiệt đới nhưng miền Bắc Việt Nam lạnh hơn Ấn Độ hay Thái Lan vào tháng 1?

Ấn Độ và Thái Lan được dãy Himalaya khổng lồ che chắn gió lạnh từ Siberia. Trong khi đó, miền Bắc nước ta đón trực diện luồng gió mùa Đông Bắc thổi qua lục địa Hoa Nam. Luồng gió lọt sâu theo bốn cánh cung núi Đông Bắc nên nhiệt độ hạ mạnh hơn vùng cùng vĩ độ.

Tỉnh Gia Lai mới thuộc kiểu khí hậu nào trong hệ thống Köppen?

Khu vực cao nguyên Pleiku và Kon Tum phổ biến kiểu nhiệt đới gió mùa cao nguyên mùa đông khô (Aw và Cwb tại độ cao trên 1.200 m như Măng Đen). Nhờ đó thời tiết có mùa khô nắng ấm kéo dài tháng 11 đến tháng 4 và mùa mưa tập trung chiều tối từ tháng 5 đến tháng 10.

Một tuần mưa bão bất thường ở TP.HCM có được gọi là biến đổi khí hậu không?

Không. Một trận bão lớn hay một tuần rét sâu là biến động thời tiết tức thời hoặc dao động tự nhiên ngắn hạn. Biến đổi khí hậu chỉ kết luận dựa trên xu thế thống kê dài hạn từ 30 năm trở lên trên chuỗi dữ liệu liên tục nhiều trạm đo.

Điểm hạn chế lớn nhất của bản đồ phân loại khí hậu Köppen là gì?

Theo Wikipedia mục Khí hậu, nhược điểm cố hữu của hệ thống Köppen và nhiều phép phân loại khác là kẻ ra ranh giới cứng nhắc giữa các đới. Trong tự nhiên, khí hậu chuyển tiếp từ từ qua các dải đệm rộng, không cắt ranh đột ngột như vạch kẻ trên bản đồ.

Hệ thống phân loại khí hậu Thornthwaite khác hệ thống Köppen chỗ nào?

Bảng phân loại Thornthwaite (áp dụng từ năm 1948) bổ sung thêm chỉ số bốc thoát hơi nước tiềm năng (evapotranspiration) bên cạnh nhiệt độ và lượng mưa. Phương pháp này đánh giá rất sát độ ẩm thực tế cho cây trồng và đa dạng sinh học.

Làm sao người dân xem được số liệu khí hậu chuẩn 30 năm của tỉnh mình?

Bạn có thể xem bảng số liệu 12 tháng về nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm và số giờ nắng trung bình nhiều năm ngay tại trang thời tiết từng tỉnh thành trên thoitiethomnay.org. Ngoài bảng tỉnh, người đọc chuyên sâu có thể tra bộ chuẩn WMO Normals trên cổng NOAA NCEI.