Gió fơn là hiện tượng gió khô nóng thổi từ sườn khuất gió của dãy núi xuống do quá trình nén đoạn nhiệt sau khi khối khí mất hơi nước ở sườn đón gió. Đây là kiểu thời tiết đặc trưng xuất hiện ở các khu vực có địa hình núi cao chắn gió.

Định nghĩa và nguồn gốc tên gọi gió fơn

Gió fơn là luồng gió khô nóng thổi từ sườn khuất gió của dãy núi xuống. Thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Đức (Föhn), đặt theo tên ngọn núi Fohn thuộc dãy Alps nơi các nhà khoa học đầu tiên ghi nhận hiện tượng này.

Trên thế giới, hiệu ứng tương tự có nhiều tên gọi như Chinook (Rocky Mountains), Zonda (Andes), hay gió Ô Quý Hồ (Sa Pa). Tại Việt Nam, biến thể nổi bật nhất là gió Lào (gió tây nam khô nóng) ở Bắc và Trung Trung Bộ.

Khác với gió thông thường mang ẩm, gió fơn đặc trưng bởi độ hanh khô cực đại ngay sau khi khối khí vượt qua đỉnh núi.

Cơ chế hình thành gió fơn

Gió fơn hình thành qua chuỗi biến đổi vật lý khi khối khí ẩm di chuyển qua dãy núi. Khi gặp sườn đón gió, không khí bị đẩy lên cao, giãn nở và lạnh dần (giảm khoảng 1°C/100m khi đã ngưng tụ).

Hơi nước bão hòa, ngưng tụ thành mây và trút mưa lớn ở sườn này, khiến khối khí mất gần như toàn bộ độ ẩm. Sau khi vượt đỉnh, khối khí khô trút xuống sườn khuất gió. Áp suất tăng dần theo độ cao giảm, gây nén đoạn nhiệt.

Nhiệt độ tăng nhanh khoảng 1°C/100m, độ ẩm tương đối sụt mạnh, tạo thành luồng gió khô nóng thổi thẳng xuống đồng bằng. Chênh lệch áp suất hai sườn núi chính là động lực duy trì dòng chảy liên tục này.

So sánh sườn đón gió và sườn khuất gió

  • Sườn đón gió: Không khí dâng cao, lạnh dần, ngưng tụ thành mây. Đặc trưng bởi mưa lớn, độ ẩm cao và thảm thực vật xanh tươi. Mưa giảm dần khi lên cao, đỉnh núi thường khô thoáng.
  • Sườn khuất gió: Khối khí khô trút xuống, nén đoạn nhiệt. Nhiệt độ tăng vọt (5–10°C trong vài giờ), độ ẩm tương đối dưới 30%. Trời quang, gió mạnh, tốc độ bốc hơi nước cao, gây cảm giác hanh khô và oi bức.

Phạm vi hoạt động và gió fơn tại Việt Nam

Gió fơn xuất hiện khắp các khu vực núi cao chắn gió trên thế giới, nhưng tại Việt Nam, nó nổi bật nhất ở Bắc và Trung Trung Bộ dưới tên gọi gió Lào. Dãy Trường Sơn là rào địa hình chính chặn hướng gió tây nam từ vịnh Bengal và vịnh Thái Lan.

Đợt gió thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9, đỉnh điểm tháng 6–7, mỗi đợt tồn tại 2–3 ngày (có khi lên đến 21 ngày). Trong ngày, gió khởi phát 8–9h sáng, mạnh nhất trưa đến xế chiều.

Các tỉnh từ Nghệ An, Hà Tĩnh đến Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng và Quảng Nam chịu tác động nặng. Nhiệt độ thường vượt 37°C, độ ẩm giảm dưới 50%. Sự chênh lệch áp suất giữa áp thấp Bắc Bộ và Hoa Nam là động lực chính đẩy nhanh quá trình này.

Tác động thực tế của gió fơn

Tính chất khô nóng kéo dài tác động trực tiếp đến sản xuất và sinh hoạt. Trong nông nghiệp, độ ẩm thấp và nhiệt độ cao đẩy nhanh thoát hơi nước, khiến đất khô cằn, cây trồng héo úa và giảm năng suất. Môi trường chịu áp lực lớn khi nguồn nước mặt cạn kiệt, ao hồ thu hẹp.

Thảm thực vật khô kiệt cộng với gió mạnh làm tăng nguy cơ cháy rừng lan nhanh, gây khó khăn cho công tác phòng cháy. Đối với sức khỏe, không khí hanh khô gây mất nước nhanh, mệt mỏi, khô rát đường hô hấp.

Nhóm người già, trẻ nhỏ và bệnh nhân hô hấp/tim mạch cần đặc biệt chú ý bù nước và hạn chế vận động ngoài trời vào khung 11h–15h.