Cách Đọc Bản Đồ Radar Thời Tiết Chuẩn Từ Thang Màu dBZ

Nắm vững cách đọc bản đồ radar thời tiết giúp bạn tự dự báo chính xác thời điểm mưa giông ập đến từng khu phố trong 15 đến 120 phút tới qua độ phản hồi vô tuyến dBZ. Khi đối chiếu thang màu từ xanh lá (20 dBZ), vàng cam (35 dBZ) đến đỏ tím (trên 50 dBZ) cùng hướng gió, bạn dễ dàng chọn lộ trình an toàn.

Nguyên lý hoạt động của bản đồ radar thời tiết và chỉ số dBZ

Khi mở các ứng dụng khí tượng chuyên sâu, nhiều người thường nhầm lẫn giữa ảnh mây vệ tinh và bản đồ radar thời tiết. Hai công cụ này có chức năng khác hẳn nhau trong cách lập bản tin dự báo hiện đại:

Sự khác biệt giữa ảnh radar mưa thời gian thực và ảnh mây vệ tinh

Ảnh mây vệ tinh (như Himawari-9) chụp từ độ cao 35.786 km ngoài không gian, chỉ cho biết độ dày và nhiệt độ đỉnh mây (có mây che phủ chưa chắc đã có mưa rơi xuống đất). Ngược lại, trạm radar thời tiết mặt đất phát ra các chùm xung sóng vi ba quét vòng tròn 360 độ xuyên vào tầng thấp của đám mây trong bán kính 150 đến 300 km.

Khi sóng radar chạm vào các hạt nước mưa hoặc mưa đá đang rơi, một phần năng lượng sóng điện từ tán xạ ngược trở lại ăng-ten thu. Máy tính đo cường độ tín hiệu dội về theo đơn vị dBZ (decibel relative to Z) và đo độ dịch chuyển tần số sóng (hiệu ứng Doppler) để tính vận tốc gió trong ổ dông.

Ý nghĩa vật lý của thang đo logarit dBZ

Chỉ số dBZ tỉ lệ thuận với lũy thừa bậc 6 của đường kính hạt mưa. Theo thang logarit, mỗi khi chỉ số tăng thêm 10 dBZ thì năng lượng phản hồi tăng gấp 10 lần. Đám mây chỉ chứa hạt sương li ti có độ phản hồi dưới 10 dBZ (chưa thành mưa chạm đất), nhưng khi hạt nước kết tụ thành giọt mưa rào đường kính 2 – 4 mm, chỉ số phản hồi nhảy vọt lên 35 – 45 dBZ.

Cách đọc thang màu dBZ trên bản đồ radar để nhận diện cường độ mưa

Để thực hành cách xem radar mưa trực tuyến nhanh chóng, bạn chỉ cần ghi nhớ quy ước chuyển màu từ lạnh sang nóng theo mức độ nguy hiểm tăng dần:

1. Dải màu Xanh lam và Xanh lá cây (10 – 30 dBZ): Mưa phùn đến mưa nhỏ

Mảng màu xanh lam hoặc xanh lá nhạt (10 – 20 dBZ) biểu thị vùng mây ẩm hoặc mưa phùn lất phất dưới 1 mm/giờ. Khi chuyển sang xanh lá đậm (25 – 30 dBZ), mưa nhỏ bắt đầu rơi đều hạt với vũ lượng 1 – 3 mm/giờ; người đi đường cần mặc áo mưa nhưng giao thông chưa bị cản trở.

2. Dải màu Vàng và Cam (35 – 45 dBZ): Mưa rào vừa đến mưa to

Vùng màu vàng (35 – 40 dBZ) biểu thị mưa rào vừa (5 – 12 mm/giờ), làm giảm tầm nhìn khi lái xe. Khi tâm vùng vàng chuyển sang màu cam đậm (40 – 45 dBZ), cường độ mưa tăng lên mức mưa to (15 – 30 mm/giờ), đi kèm gió giật và gây đọng nước tại các tuyến phố trũng.

3. Dải màu Đỏ, Tím và Trắng (Trên 50 dBZ): Tâm dông lốc và mưa đá

Lõi màu đỏ tươi đến đỏ sẫm (50 – 55 dBZ) là tâm đám mây vũ tích (Cumulonimbus) đang trút mưa lớn (50 – 100 mm/giờ) kèm sấm sét và gió giật cấp 7 – 9. Khi tâm lõi đỏ xuất hiện đốm tím sẫm hoặc trắng (60 – 70 dBZ), sóng radar đang phản xạ lại từ những viên mưa đá trong dòng thăng mạnh, cảnh báo lốc xoáy và mưa đá nguy hiểm.

Bảng quy đổi thang màu phản hồi radar dBZ sang cường độ mưa và mức rủi ro

Kỹ thuật đọc kết hợp đường đẳng áp, hướng gió và thanh thời gian

Ảnh radar tĩnh tại một thời điểm chỉ cho biết hiện tại đang mưa ở đâu. Để tự dự báo chính xác hướng mưa di chuyển, bạn kết hợp hướng dẫn đọc bản đồ Windy qua 3 bước thực hành:

Bước 1: Kiểm tra chuẩn múi giờ (UTC và UTC+7)

Trên bản đồ radar quốc tế, mốc thời gian thường ghi theo giờ UTC (hoặc Z). Bạn cộng thêm 7 tiếng để ra giờ Việt Nam (08:30 UTC là 15:30 chiều) và kiểm tra chu kỳ quét (6 – 10 phút/lần).

Bước 2: Bật nút phát chuỗi thời gian (Play Timeline)

Nhấn Play trên thanh thời gian để xem chuyển động đốm màu trong 60 phút qua, giúp xác định hướng tiến của ổ mây và xu thế phát triển (nở rộng chuyển đỏ là đang mạnh lên; thu hẹp chuyển xanh là đang tan).

Bước 3: Đọc đường đẳng áp (Isobar) và luồng gió

Bật các đường cong màu trắng ghi con số 1004, 1008, 1012 — đó là đường nối các điểm có cùng áp suất quy về mực biển (hPa):

• Khoảng cách đường đẳng áp: Đường đẳng áp xếp càng sát nhau thì gió càng mạnh, đẩy mây mưa đi nhanh 40 – 60 km/h.
• Vòng đồng tâm áp thấp: Đường đẳng áp khép kín giảm dần vào tâm (như 996 hPa) kèm mây cuộn xoáy ngược chiều kim đồng hồ là tâm áp thấp hoặc bão.

Những nhiễu tín hiệu thường gặp và mạng lưới trạm radar tại Việt Nam

Đôi khi trên bản đồ radar xuất hiện vòng tròn màu xanh hoặc vàng cố định quanh trạm radar dù trời nắng ráo. Đó là nhiễu địa vật (Ground clutter) hoặc nhiễu sinh học do tia radar va phải tòa nhà cao tầng, dãy núi, đàn chim hoặc khúc xạ qua lớp nghịch nhiệt.

Khi bấm Play chạy chuỗi thời gian 1 – 2 giờ, vùng nhiễu địa vật đứng im tại tâm trạm, trong khi vùng mưa thật luôn di chuyển mượt mà theo hướng gió. Hiện nay tại Việt Nam, Cục Khí tượng Thủy văn vận hành mạng lưới hơn 10 trạm radar Doppler hiện đại từ Bắc vào Nam (Phù Liễn, Việt Trì, Điện Biên, Vinh, Đông Hà, Sơn Trà, Quy Nhơn, Pleiku, Nha Trang, Nhà Bè), giúp giám sát mưa bão theo thời gian thực trên toàn quốc.