Nông Sản Xuất Khẩu Bị Ảnh Hưởng Bởi Hạn Mặn: Cách Ứng Phó

Nông sản xuất khẩu bị ảnh hưởng bởi hạn mặn nghiêm trọng nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long, khiến chuỗi cung ứng lúa gạo chất lượng cao, sầu riêng, chôm chôm và cây ăn trái xuất khẩu tỷ đô thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi mùa khô hạn. Hiện tượng ranh mặn 4‰ lấn sâu từ 50 đến 85km vào nội đồng không chỉ làm nghẹn đòng lép hạt ở cây lúa, cháy rễ rụng trái hàng loạt ở vườn cây mẫn cảm, mà còn làm suy giảm nghiêm trọng tiêu chuẩn chất lượng nông sản xuất sang các thị trường khó tính như Mỹ, EU và Trung Quốc.

1. Cơ chế xâm nhập mặn và nguyên nhân đe dọa vựa nông sản ĐBSCL

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là “trái tim” nông nghiệp của cả nước, đóng góp hơn 50% sản lượng lúa gạo, 65% sản lượng thủy sản và 70% lượng trái cây xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, vựa nông sản trù phú này đang phải đối mặt với áp lực kép chưa từng có từ biến đổi khí hậu toàn cầu và sự can thiệp nhân tạo ở lưu vực quốc tế.

Sự xâm nhập của lưỡi mặn vào các cửa sông chính bắt nguồn từ 3 nhóm nguyên nhân cốt lõi:

• Tác động từ chuỗi thủy điện thượng nguồn Mekong: Việc hàng loạt công trình đập thượng nguồn Mekong tích nước để phát điện vào mùa khô đã làm suy giảm nghiêm trọng lượng xả về hạ lưu. Dung tích dòng chảy ngọt qua hai trạm Kratie và Biển Hồ (Campuchia) sụt giảm mạnh, làm mất đi áp lực nước tự nhiên để đẩy nước biển ra xa.
• Dòng chảy kiệt và biến động thời tiết cực đoan: Trong các năm xuất hiện hiện tượng El Nino, mùa khô kéo dài với bức xạ nhiệt gay gắt khiến độ bốc hơi mặt nước tăng vọt. Hiện tượng dòng chảy kiệt mùa khô diễn ra sớm hơn từ 1 – 1.5 tháng so với quy luật thông thường.
• Nước biển dâng và hiện tượng sụt lún nền đất: Theo phân tích về nguyên nhân xâm nhập mặn, việc khai thác nước ngầm quá mức phục vụ sinh hoạt và nuôi trồng thủy sản đã khiến địa chất toàn vùng sụt lún với tốc độ từ 1 – 3 cm/năm, tạo điều kiện thuận lợi cho các đợt triều cường đẩy khối nước mặn tràn sâu vào hệ thống kênh rạch huyết mạch như sông Tiền, sông Hậu, Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây và sông Cổ Chiên.

2. Tác động cụ thể của hạn mặn đến các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực

Khi nước biển vượt qua các cửa sông đổ vào mương vườn và đồng ruộng, muối khoáng hòa tan (chủ yếu là Na+ và Cl-) sẽ phá vỡ cân bằng thẩm thấu của rễ cây, làm chai cứng kết cấu đất và đầu độc tế bào thực vật. Thiệt hại thể hiện rõ nét trên từng chuỗi giá trị nông sản:

1. Ngành hàng lúa gạo xuất khẩu (ST24, ST25, Đài Thơm 8, Jasmine)

Lúa là cây trồng có nhu cầu nước mặt liên tục. Ở giai đoạn đẻ nhánh và trổ bông thụ phấn, nếu bà con nông dân vô tình bơm phải nguồn nước có nồng độ mặn vượt ngưỡng 1.5‰, cây lúa sẽ xuất hiện hiện tượng “cháy đầu lá”, rễ thâm đen và nghẹn đòng không thể trổ thoát. Hạt lúa thu hoạch bị lép lửng, tỷ lệ hạt bạc bụng tăng vọt, không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu gạo thơm sang thị trường Châu Âu hay Nhật Bản. Việc nghiên cứu và ứng dụng các giống lúa chịu mặn cho vùng nhiễm mặn (như OM2517, OM5451, OM6976) đang là giải pháp thay thế cấp bách tại các vùng giáp biển.

2. Vựa cây ăn trái tỷ đô: Sầu riêng, chôm chôm, bưởi da xanh

Trong số các nông sản xuất khẩu tỷ đô, sầu riêng (Ri6, Monthong) là cây trồng có giá trị kinh tế cao nhất nhưng lại có khả năng chống chịu mặn kém nhất. Hệ thống rễ cám ăn nông ở tầng đất mặt của sầu riêng sẽ bị thối đen chỉ sau 24 – 48 giờ tiếp xúc với nước mặn trên 0.5‰. Khi cây ngộ độc muối, toàn bộ lá già lẫn đọt non sẽ cháy xém rồi rụng trơ cành; hiện tượng sầu riêng rụng trái non hàng loạt xảy ra khiến nhà vườn mất trắng công sức cả năm, thậm chí phải đốn bỏ vườn cây hàng chục năm tuổi như từng xảy ra tại Chợ Lách (Bến Tre) và Cai Lậy (Tiền Giang).

3. Vùng trồng dừa xuất khẩu và các loại cây có múi

Cây dừa tuy là loài cây chịu mặn tốt bậc nhất miền Tây, nhưng nếu ranh mặn 4‰ duy trì liên tục trên 3 tháng trong mùa khô hạn, theo phân tích khoa học về độ mặn nước tưới ảnh hưởng đến dừa, cây dừa vẫn sẽ bị “teo đọt”, rụng quả non và suy giảm đáng kể lượng dầu trong cơm dừa cũng như độ ngọt tự nhiên của nước dừa tươi đóng lon xuất khẩu.

3. Bảng ngưỡng chịu mặn và rủi ro thiệt hại của các loại nông sản xuất khẩu

Hiểu rõ ngưỡng chịu mặn của từng loại cây là nguyên tắc sống còn giúp bà con nông dân và doanh nghiệp bao tiêu chủ động lên phương án bảo vệ mùa màng. Cần lưu ý rằng trong thủy văn, độ mặn 1 phần nghìn (1‰ hay 1 g/l) tương đương với 1 gam muối hòa tan trong 1 lít nước:

4. Giải pháp công trình và kỹ thuật thích ứng cứu nông sản xuất khẩu

Để bảo vệ các chuỗi cung ứng nông sản hàng tỷ USD trước sự hung hãn của hạn mặn, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long đang đẩy mạnh phối hợp đồng bộ giữa giải pháp công trình thủy lợi quy mô lớn và kỹ thuật canh tác “thuận thiên”:

1. Vận hành đại công trình thủy lợi ngăn mặn kiểm soát triều

Các dự án thủy lợi trọng điểm cấp quốc gia đã phát huy vai trò khiên chắn vững chắc: hệ thống cống âu Cái Lớn – Cái Bé (Kiên Giang), dự án cống âu Rạch Mọp (Sóc Trăng) dọc bờ nam sông Hậu, hệ thống cống đập Ba Lai và các cống ngăn mặn khép kín trên tuyến kênh Chợ Gạo, Bảo Định (Tiền Giang). Nhờ các trạm quan trắc tự động đo độ mặn theo thời gian thực (Real-time IoT sensors), các cửa van cống được đóng mở nhịp nhàng: đóng chặn khi thủy triều biển dâng cao và mở xả lấy nước ngọt khi triều rút dòng nước thượng nguồn đổ về.

2. Kỹ thuật trữ ngọt dã chiến và tưới tiết kiệm thông minh

Nhà vườn trồng sầu riêng và cây ăn trái cao sản đã chủ động chuyển đổi tư duy: không trông chờ hoàn toàn vào nước ngoài kênh mà đào mương trữ ngọt tại chỗ, sử dụng túi chứa nước khổng lồ bằng bạt nhựa PVC dung tích từ 15 – 30 m³ đặt ngay dưới tán cây. Bên cạnh đó, việc áp dụng cẩm nang mẹo chống hạn cho cây trồng mùa khô bằng hệ thống tưới nhỏ giọt phun gốc kết hợp bón phân vi lượng Silic, Kali và phủ gốc bằng rơm rạ mục giúp cây tăng cường sức đề kháng với sốc thẩm thấu muối.

3. Điều chỉnh lịch gieo sạ và chuyển đổi mô hình kinh tế “Lúa – Tôm”

Ngành nông nghiệp các địa phương đã chỉ đạo đẩy sớm lịch gieo sạ lúa theo thời tiết vụ Đông Xuân từ tháng 10 âm lịch để nông dân kịp thu hoạch dứt điểm trước kỳ nghỉ Tết Nguyên Đán, né hoàn toàn đỉnh mặn khốc liệt tháng 2 – 4. Tại các rẻo đất ven biển nhiễm mặn quanh năm của Bạc Liêu, Cà Mau hay Kiên Giang, mô hình luân canh “1 vụ tôm mùa mặn – 1 vụ lúa mùa ngọt” không những thích ứng hoàn hảo với tự nhiên mà còn tạo ra hạt gạo hữu cơ sạch xuất khẩu với giá trị cao gấp 1.5 lần gạo truyền thống.

5. Câu hỏi thường gặp về hạn mặn và nông sản xuất khẩu (FAQ)