Khí hậu Đồng Tháp mang đặc điểm nhiệt đới gió mùa với hai mùa khô – mưa phân hóa rõ rệt. Nền nhiệt trung bình năm dao động 26–27°C, độ ẩm cao quanh năm, lượng mưa tập trung chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 11. Địa hình thấp trũng và mạng lưới sông Tiền dày đặc khiến vùng này thường xuyên chịu ảnh hưởng của ngập lụt vào mùa mưa và hạn mặn vào mùa khô.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa và vị trí địa lý

Đồng Tháp nằm ở miền Tây Nam Bộ, thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, với tọa độ từ 10°07’ đến 10°58’ vĩ độ Bắc và 105°12’ đến 105°56’ kinh độ Đông. Tỉnh có lãnh thổ trải dài hai bờ sông Tiền, phía đông giáp Long An, Tiền Giang, phía nam tiếp Cần Thơ, Vĩnh Long, phía tây giáp An Giang và phía bắc giáp Long An cùng Campuchia (đường biên giới dài khoảng 50 km).

Do nằm ở vĩ độ thấp, Đồng Tháp nhận bức xạ mặt trời lớn quanh năm, thuộc đới khí hậu nhiệt đới gió mùa (một số tài liệu ghi nhận đặc tính cận xích đạo). Nhiệt độ trung bình năm dao động 26–27°C, tháng nóng nhất có thể lên 39°C, tháng lạnh nhất (tháng 1) hiếm khi xuống dưới 19°C nên không có mùa đông.

Độ ẩm không khí trung bình năm đạt 82,5%, số giờ nắng trung bình 6,8 giờ/ngày. Sự luân phiên gió mùa Tây Nam và Đông Bắc là nguyên nhân chính tạo nên hai mùa mưa – khô rõ rệt. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt cùng các nhánh sông Sở Hạ, Sở Thượng đổ ra sông Tiền tại Hồng Ngự góp phần điều hòa vi khí hậu.

Đặc điểm mùa khô (tháng 12–4)

Mùa khô bắt đầu từ tháng 12 và kéo dài đến hết tháng 4. Thời tiết nắng nóng, khô ráo với lượng mưa rất thấp, chỉ dao động 5–13 mm. Tháng 2 là thời điểm ít mưa nhất trong năm.

Nền nhiệt dao động 23–35°C, đỉnh điểm nắng nóng thường rơi vào tháng 3–5. Độ ẩm tuy giảm so với mùa mưa nhưng vẫn duy trì trên 86%. Gió mùa hoạt động mạnh, hướng chủ đạo là Đông và Nam.

Thời tiết khô hanh thuận lợi cho thu hoạch lúa gạo và cây trồng cạn, nhưng lượng mưa thấp cũng kéo theo nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn ở vùng trũng, đòi hỏi công tác quản lý nước tưới tiêu phải chủ động. Đây cũng là thời điểm thời tiết mát mẻ, dễ chịu, thích hợp cho các hoạt động tham quan ngoài trời.

Đặc điểm mùa mưa (tháng 5–11)

Mùa mưa bắt đầu từ đầu tháng 5 và kết thúc vào hết tháng 11. Đây là giai đoạn ẩm ướt, mưa lớn kéo dài, kèm theo nguy cơ lũ lụt và dông lốc. Độ ẩm không khí thường đạt mức bão hòa (100%).

Lượng mưa chiếm 90–95% tổng lượng mưa cả năm. Đầu mùa mưa khoảng 94,2 mm, tăng dần và đạt đỉnh tháng 9 (173 mm), sau đó giảm dần. Các tháng 8, 9, 10 là thời kỳ mưa lớn nhất, tạo nên hiện tượng "mùa nước nổi" đặc trưng, đưa nước từ sông Mekong tràn về đồng ruộng.

Gió mùa Tây Nam thổi mạnh mang theo hơi ẩm từ biển là nguyên nhân chính gây mưa lớn kéo dài. Dữ liệu thống kê cho thấy lượng mưa trung bình năm dao động 1.400–1.800 mm, phần lớn tập trung vào khoảng thời gian tháng 5–11. Đây là thời điểm đẹp nhất để ngắm hoa sen – biểu tượng của Đồng Tháp – nở rộ trên các cánh đồng.

Địa hình thấp trũng và tác động đến sinh hoạt, sản xuất

Địa hình Đồng Tháp tương đối bằng phẳng, độ cao phổ biến chỉ 1–2 mét so với mặt biển, được chia thành hai vùng: phía bắc và phía nam sông Tiền. Mặt bằng thấp và kém bền vững khiến việc xây dựng nhà cửa đòi hỏi kinh phí nâng nền, nhưng lại vô cùng phù hợp cho sản xuất lương thực và nuôi trồng thủy sản.

Tài nguyên đất gồm 4 nhóm chính: đất phù sa (59,06%), đất phèn (25,99%), đất xám (8,67%) và đất cát (0,04%). Nguồn nước mặt dồi dào, không nhiễm mặn quanh năm, cùng các vỉa nước ngầm phục vụ tốt cho sinh hoạt và sản xuất.

Rừng tràm có quy mô nhỏ (dưới 10.000 ha) nhưng hệ sinh thái đa dạng với các loài đặc trưng như sếu cổ trụi, rắn, trăn, cò. Khoáng sản chủ yếu là cát xây dựng, sét gạch ngói, sét cao lanh và than bùn (trữ lượng khoảng 2 triệu m3 ở Tam Nông và Tháp Mười).

Khí hậu hai mùa đã định hình mô hình nông nghiệp đặc thù. Mùa mưa và nước nổi giúp đẩy phù sa xuống đồng ruộng, tạo điều kiện lý tưởng cho canh tác lúa nước, trồng sen và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, mưa lũ kéo dài thường gây ngập úng, mất mùa và hư hại hạ tầng.

Để thích ứng, người dân áp dụng thay đổi cơ cấu vật nuôi, sử dụng lịch thời vụ để né lũ/tránh hạn, và luân canh trong năm. Trong mùa khô, công nghệ tiết kiệm nước được đẩy mạnh, đồng thời xu hướng nông nghiệp xanh và hữu cơ đang được khuyến khích để giảm thiểu tác động xấu đến môi trường.