Lễ cầu mưa là một trong những nghi lễ nông nghiệp quan trọng nhất của các dân tộc thiểu số Việt Nam, phản ánh sâu sắc tín ngưỡng thờ thiên nhiên và mong ước về một mùa màng bội thu. Mỗi tộc người đều lưu giữ những nghi thức độc đáo, từ việc dựng đài dâng lễ vật, khấn nguyện thần linh đến các hoạt động văn hóa cộng đồng, tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng và giàu bản sắc.

Lễ cầu mưa của người Chăm H’roi: Nghi thức Plây và từng nhà

Dù thời tiết thế nào, người Chăm H’roi vẫn duy trì lễ cầu mưa vào tháng hai âm lịch mỗi năm. Hoạt động này bao gồm hai phần: lễ chung toàn làng và nghi thức tại từng hộ gia đình.

Trong lễ Plây, khi hạn hán xảy ra, già làng chỉ đạo việc dựng đài dâng lễ từ bốn gốc cây Pay Ch’panh. Cấu trúc này gồm phần dưới làm đài và phần trên làm án, được trang trí họa tiết Pơrưng cùng tua bởi nghệ nhân.

Một cây Nêu cao vút được trồng gần đó, kết hợp với đài tạo hình đôi cánh chim mang ý nghĩa hòa bình. Trên đài bày biện gà trống, rượu, vòng sáp ong để đốt và bát gạo.

Tại lễ từng nhà, chủ nhà chuẩn bị vật phẩm cúng ngay trên rẫy sau khi hoàn tất xuống giống. Họ thu dọn thực vật, đắp mound đất hình tròn đường kính 50 cm, cao 30 cm. Tại tâm mound, một cây tre rừng chẻ bốn nhánh được cắm thẳng đứng để đón mưa. Lễ vật gồm gà, rượu, sáp ong cùng thóc hoặc gạo.

Nghi thức diễn ra với phụ nữ dùng bó nan vuốt không khí phát ra tiếng gió, trong khi đàn ông đánh trống tạo tiếng sấm. Chủ nhà rót rượu mời thần Mây, thần Gió và thần Sấm, khấn xin Giàng ban mưa vì chỉ có Giàng mới cho nước để trồng lúa. Sau lễ Plây, già làng gieo quẻ âm dương.

Nếu kết quả một sấp một ngửa, dân làng tin Giàng đã chấp thuận. Một người lên đài, đóng vai "người của Giàng", hất rượu ra bốn hướng. Kơtoong cùng dàn chiêng cất giai điệu A Tonh Ch’yong e pla.

Thanh niên nhảy múa ngược chiều kim đồng hồ, mô phỏng gió thổi, mây bay và sấm nổ. Niềm tin trời đất thuận hòa khiến dân làng vui mừng tham gia hội, uống rượu và múa xoang Ch’yong.

Lễ hội cầu mưa của người Jrai: Di sản văn hóa phi vật thể

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang tên lễ hội cúng cầu mưa Yang Pơtao Apui của cộng đồng Jrai đã được xác lập bằng Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ban hành vào ngày 8 tháng 6 năm 2015. Sự kiện văn hóa đặc sắc này diễn ra hàng năm vào khoảng thời gian tháng 4 và tháng 5, với không gian tổ chức chính là Khu di tích Plei Ơi thuộc huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai.

Tại đây, nghi thức tế lễ được khôi phục và duy trì theo đúng chuẩn mực phong tục nguyên bản, dưới chân núi thiêng Chư Tao Yang. Người đảm trách phần cúng chính là ông Siu Phơ, vị phụ tá đắc lực của Vua Lửa thế hệ thứ 14.

Bên cạnh giá trị tâm linh, lễ hội còn là dịp để du khách trải nghiệm đời sống văn hóa Tây Nguyên thông qua việc tham quan các gian hàng trưng bày sản phẩm dệt thổ cẩm, đan lát, chứng kiến nghệ nhân tạc tượng nhà mồ, thưởng thức âm nhạc cồng chiêng cùng các món ăn truyền thống như cơm lam, gà nướng, rượu cần và hòa mình vào những điệu múa xoang trong không gian nhà rông, bến nước.

Tín ngưỡng cầu mưa của người Raglai: Góc nhìn nhân sinh quan

Nghi lễ cầu mưa của người Raglai phản ánh thế giới quan, vũ trụ quan và nhân sinh quan, giải thích nguồn gốc tộc người và mối quan hệ với thiên nhiên. Nghiên cứu điển hình tập trung tại xã Phước Hà, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận.

  • Mục đích và Chủ lễ: Nghi lễ nhằm cầu mưa thuận gió hòa, sản vật tốt tươi, con người khỏe mạnh và súc vật không dịch bệnh. Nghi lễ do Ông Pajau làm chủ lễ. Đồ vật hành lễ của Pajau bao gồm giỏ grun đựng talei adut (lục lạc), kiềng đồng, chén đất, quạt rung rung khi trạng thái nhập đồng.
  • Hai cộng đồng văn hóa:
    • Cộng đồng phụng sự Po Rome: Cư trú ở Palei La-A. Tổ chức ban ngày vào thượng tuần tháng giêng Raglai lịch. Nghi thức mời Cei Kamao, bói toán bằng chân gà, cánh gà để xem thần chấp thuận.
    • Cộng đồng phụng sự Po Inâ Nagar: Cư trú ở các thôn còn lại. Tổ chức 1 đêm 1 ngày vào tối chủ nhật và thứ hai thượng tuần tháng giêng. Nghi thức mời Po Inâ Nagar, Po Rome và tổ tiên.
  • Chi tiết nghi thức: Nghi thức mời thần bao gồm lễ vật nải chuối, rượu, trầu cau, dừa. Ông Pajau xông trầm, rót rượu khấn xin thần về ngự trị bàn tổ. Lời khấn mời Cei Kamao: "Ngài đã về trời lâu ngày lại về với chúng con… Thần hãy mang chúng con đến với thần cai quản nước trời".
  • Bói toán và Kết thúc: Nghi thức bói toán bằng chân gà, cánh gà là bắt buộc. Nếu khớp là điềm tốt, thần chấp thuận; không khớp là xấu, thần không chấp thuận. Nghi lễ kết thúc bằng nghi thức đập chiêng ăn mừng, đánh bài "Jraong Tiwan" để đón mưa đầu năm, bắt đầu chu kỳ sản xuất mới.