Lạng Sơn Có Hay Bị Bão Không? Tác Động Hoàn Lưu Bão Lũ Quét

Lạng Sơn rất hiếm khi chịu ảnh hưởng trực tiếp từ tâm bão hay gió bão giật cấp mạnh do nằm sâu trong đất liền và được che chở bởi các dãy núi ven biển, nhưng tỉnh lại là một trong những trọng điểm chịu thiệt hại nặng nề nhất miền Bắc bởi hoàn lưu sau bão. Những đợt mưa lớn cực đoan từ hoàn lưu các cơn bão đổ bộ vào vịnh Bắc Bộ thường gây ra lũ quét kinh hoàng, sạt lở đất nghiêm trọng tại các sườn đồi dốc và làm nước sông Kỳ Cùng dâng ngược gây ngập lụt chia cắt sâu sắc nhiều đô thị như thành phố Lạng Sơn và huyện Tràng Định.

1. Bản chất hiểm họa bão tại Lạng Sơn: Gió nhẹ nhưng mưa lũ cực đoan

Nằm cách bờ biển vịnh Bắc Bộ hơn 100 km đường chim bay, tỉnh Lạng Sơn sở hữu một tấm lá chắn tự nhiên vững chắc là các dải núi cao ven biển Quảng Ninh và vùng núi Đông Triều. Do đó, khi các cơn bão mạnh cấp 11 – 13 đổ bộ vào đất liền Hải Phòng hay Quảng Ninh, lực ma sát với địa hình đồi núi rậm rạp làm mắt bão nhanh chóng tan rã, sức gió suy giảm rất nhanh chỉ còn cấp 6 đến cấp 7 khi tiến vào địa phận Lạng Sơn.

Tuy nhiên, sự suy yếu của hoàn lưu gió bão lại biến thành một cạm bẫy thiên tai chết người. Các đám mây đối lưu khổng lồ cuốn theo hơi ẩm nhiệt đới của hoàn lưu bão bị các thung lũng karst Lạng Sơn “bẫy” lại. Mây ẩm gặp các sườn núi đón gió như Mẫu Sơn, Bắc Sơn buộc phải thăng hoa lên tầng cao và trút xuống những trận mưa xối xả kéo dài liên tục 2 – 3 ngày đêm. Nằm trong tổng thể hoàn lưu bão nhiệt đới và mùa mưa bão tại vùng đồi núi Đông Bắc Bộ, lượng nước khổng lồ trút xuống địa hình dốc tạo ra dòng chảy mặt có vận tốc cực lớn, cuốn trôi bùn đất, hoa màu và phá hủy cầu cống.

2. Bảng thống kê các cơn bão và đợt mưa lũ lịch sử tàn phá Lạng Sơn

Lịch sử khí tượng thủy văn tỉnh Lạng Sơn từng chứng kiến nhiều cơn bão tuy không đổ bộ trực tiếp nhưng hoàn lưu của chúng đã gây ra những thảm họa lũ lụt kinh hoàng được thống kê chi tiết dưới đây:

Số liệu từ các trận thiên tai cho thấy sức tàn phá khủng khiếp của những trận mưa lớn kỷ lục do hoàn lưu bão gây ngập lụt diện rộng trên địa bàn tỉnh.

3. Cơ chế ngập lụt dòng chảy ngược đặc thù của sông Kỳ Cùng

Khác biệt hoàn toàn với tất cả các hệ thống sông ngòi khác ở miền Bắc (sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã đều chảy xuôi ra biển Đông), sông Kỳ Cùng có một cơ chế thủy văn cực kỳ nghịch lý và nguy hiểm:

• Hướng dòng chảy ngược sang nước bạn: Sông bắt nguồn từ Đình Lập chảy ngược lên Tây Bắc qua thành phố Lạng Sơn, qua Thất Khê rồi đổ sang sông Tả Giang thuộc tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Do độ dốc lòng sông ở đoạn hạ lưu Thất Khê rất nhỏ, dòng chảy thoát nước diễn ra vô cùng chậm chạp.
• Hiệu ứng nghẽn dòng dồn ứ (Backwater effect): Khi có hoàn lưu bão lớn bao phủ toàn vùng biên giới Đông Bắc, cả Lạng Sơn và tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) đều cùng lúc hứng chịu mưa to. Mực nước sông Tả Giang dâng cao làm nghẽn lối thoát nước của sông Kỳ Cùng tại khu vực cửa khẩu Thất Khê. Nước sông không thể thoát đi mà bị dội ngược trở lại lòng chảo Lạng Sơn, biến toàn bộ khu vực thành phố và các vùng phụ cận thành một hồ chứa khổng lồ không lối thoát.
• Thời gian ngâm lũ kéo dài: Trong khi lũ ở các sông dốc vùng Tây Bắc lên nhanh và rút rất nhanh trong 12 – 24 giờ, lũ trên sông Kỳ Cùng thường lên chậm nhưng ngâm rất lâu. Nước lũ có thể duy trì trên mức báo động 3 từ 3 đến 5 ngày, làm thối rữa tài sản, hư hỏng hạ tầng ngầm và bùng phát dịch bệnh truyền nhiễm sau lũ.

4. Những vùng có nguy cơ sạt lở đất và lũ quét cao nhất tại Lạng Sơn

Dựa trên bản đồ phân vùng rủi ro thiên tai của tỉnh Lạng Sơn, các khu vực sau đây luôn được xếp vào mức độ báo động đỏ nguy hiểm mỗi khi xuất hiện cảnh báo hoàn lưu bão:

4.1. Huyện Tràng Định và Văn Lãng

Nằm ở hạ lưu thung lũng sông Kỳ Cùng với địa hình nhiều núi đất dốc đứng bao bọc thung lũng hẹp. Thị trấn Thất Khê và các xã ven sông như Hùng Sơn, Đề Thám, Tri Phương thường xuyên bị ngập chìm từ 1,5 đến 3 mét nước, chia cắt tuyến Quốc lộ 4A nối Lạng Sơn với Cao Bằng.

4.2. Huyện Bắc Sơn và Bình Gia

Khu vực cánh cung Bắc Sơn có cấu trúc karst xen kẽ thung lũng kín. Khi mưa lớn dồn dập, các hang ngầm karst không kịp tiêu thoát nước tạo thành những hồ nước nhân tạo khổng lồ nhấn chìm đồng ruộng và xóm làng. Ngoài ra, các cung đường đèo hiểm trở rất dễ bị sạt trượt hàng nghìn mét khối đất đá vùi lấp đường đi.

4.3. Các sườn đèo dốc ven tuyến Quốc lộ 1A và Quốc lộ 4B

Tuyến đường nối Lạng Sơn với Quảng Ninh (Quốc lộ 4B qua Đình Lập, Lộc Bình) chạy qua vùng đồi núi dốc đứng có nền địa chất yếu. Trong đợt mưa bão số 3 Yagi năm 2024, hàng chục điểm sạt lở nghiêm trọng đã làm tê liệt tuyến giao thông huyết mạch này suốt nhiều ngày đêm.

5. Cẩm nang kỹ năng sinh tồn và phòng tránh bão lũ cho người dân Lạng Sơn

Để bảo vệ tính mạng và giảm thiểu tối đa thiệt hại tài sản khi có tin bão xa hoặc áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào miền Bắc, mỗi hộ gia đình và du khách cần nằm lòng các quy tắc sinh tồn sau:

• Kê cao tài sản và chuẩn bị đồ dự phòng: Kê kích thiết bị điện tử, đồ gia dụng lên tầng cao hoặc gác xép. Dự trữ đủ lương thực khô (mì tôm, lương khô), nước uống đóng chai tối thiểu cho 3 – 5 ngày, thuốc men sơ cứu cơ bản, đèn pin sạc điện và sạc dự phòng cho điện thoại.
• Tuyệt đối tuân thủ lệnh sơ tán: Khi chính quyền địa phương phát lệnh di dời khẩn cấp khỏi các khu vực ven sông Kỳ Cùng hoặc dưới chân taluy dốc có dấu hiệu nứt đất, cần nhanh chóng chấp hành. Tính mạng con người luôn là ưu tiên số một.
• Không vớt củi hay đánh bắt cá khi lũ lên: Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ra các vụ đuối nước thương tâm ở Lạng Sơn. Dòng nước lũ đục ngầu cuộn xiết ẩn chứa xoáy ngầm và cây cối trôi nổi có thể cuốn phăng bất kỳ ai trong tích tắc.
• Không di chuyển qua các ngầm tràn hoặc cầu cống ngập nước: Tuyệt đối không liều lĩnh lái xe máy hoặc ô tô qua các đoạn đường ngầm tràn có dòng nước chảy xiết ngập trên 20 cm.

5.2. Lưu ý an toàn cho tài xế xe tải và du khách di chuyển qua các cung đường đèo

Lạng Sơn có mật độ lưu thông xe đầu kéo container chở hàng hóa lên cửa khẩu rất lớn trên Quốc lộ 1A và Quốc lộ 4A. Khi xảy ra mưa bão kéo dài, tài xế và du khách cần đặc biệt chú ý:

• Nhận diện dấu hiệu sạt lở đồi dốc: Nếu thấy nước suối từ vách núi đột ngột chuyển màu nâu đục ngầu, xuất hiện tiếng đá lăn lộp bộp hoặc cây cối ven taluy dương nghiêng ngả, phải lập tức lùi xe về vị trí an toàn, không cố vượt qua cung đèo.
• Kiểm tra hệ thống phanh và đèn chiếu sáng: Đường đèo núi trơn trượt sau mưa đòi hỏi hệ thống phanh hoạt động hoàn hảo. Luôn đi số thấp (số 2 hoặc số 3) khi xuống dốc, không rà phanh liên tục gây cháy má phanh và mất lái.
• Giữ khoảng cách an toàn gấp đôi: Khoảng cách phanh trên đường ướt dốc dài hơn từ 1,5 đến 2 lần so với đường khô ráo, giữ cự ly tối thiểu 50 – 70 mét đối với xe phía trước.

6. Phục hồi sau bão lũ: Vệ sinh môi trường và xử lý nước sinh hoạt khẩn cấp

Sau khi nước lũ sông Kỳ Cùng rút đi, lượng bùn non và rác thải ứ đọng lại trong các khu dân cư và đồng ruộng là nguồn phát sinh vi khuẩn và mầm bệnh nguy hiểm. Người dân cần nhanh chóng thực hiện các biện pháp phục hồi y tế dự phòng:

• Thau rửa và khử trùng nguồn nước sinh hoạt: Sử dụng phèn chua với tỷ lệ 1g cho 20 lít nước để đánh lắng cặn bùn, sau đó khử trùng bằng viên Cloramin B (hoặc Clorua vôi) theo đúng hướng dẫn của cán bộ y tế trước khi đun sôi uống. Tuyệt đối không dùng trực tiếp nước giếng khơi chưa được khử trùng.
• Dọn dẹp bùn đất và phun khử khuẩn: Nước rút đến đâu dọn dẹp vệ sinh nhà cửa và đường sá đến đó để bùn không bị khô cứng lại. Phun thuốc tiêu độc khử trùng chuồng trại gia súc, xử lý chôn lấp xác động vật chết đúng quy cách vệ sinh môi trường.
• Chủ động phòng chống các bệnh truyền nhiễm: Ăn chín, uống sôi, mắc màn khi đi ngủ để phòng bệnh sốt xuất huyết do muỗi sinh sôi trong các vũng nước đọng, đồng thời vệ sinh chân tay sạch sẽ bằng xà phòng để tránh các bệnh nấm da, ghẻ lở do tiếp xúc nước bẩn dài ngày.