Lượng Mưa Trung Bình Năm Ở Lạng Sơn Và Đặc Điểm Phân Bố

Lượng mưa trung bình năm ở Lạng Sơn dao động phổ biến từ 1.200 đến 1.600 mm, thuộc nhóm những địa phương có tổng lượng mưa thấp nhất khu vực Đông Bắc Bộ do ảnh hưởng che chắn của các cánh cung núi đá vôi. Tuy nhiên, lượng mưa có sự phân bố không đồng đều sâu sắc theo thời gian và không gian: hơn 75% – 80% tổng lượng mưa tập trung dồn dập vào mùa hè (từ tháng 5 đến tháng 9) gây nguy cơ lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt cục bộ, trong khi các tháng mùa đông lượng mưa cực kỳ khan hiếm chỉ chiếm dưới 20% gây nên tình trạng khô hạn và cạn kiệt dòng chảy sông Kỳ Cùng.

1. Tại sao Lạng Sơn có lượng mưa thấp nhất vùng núi Đông Bắc?

Khi so sánh với các tỉnh lân cận trong khu vực Đông Bắc Bộ như Quảng Ninh, Bắc Kạn, Thái Nguyên hay Cao Bằng, Lạng Sơn luôn nằm trong nhóm có tổng lượng mưa trung bình năm khiêm tốn nhất. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ tác động hiệp đồng của hình thái địa hình và quỹ đạo di chuyển của các hoàn lưu khí quyển:

1.1. Tác động che chắn của các cánh cung núi và hiệu ứng khuất gió

Lãnh thổ Lạng Sơn được che chắn vững chắc bởi hệ thống các dãy núi cánh cung đá vôi cổ xưa. Phía Đông Nam giáp biển có dải núi cao ngăn chặn gió mùa Đông Nam mang hơi ẩm từ vịnh Bắc Bộ thổi vào. Khi các khối không khí nhiệt đới ẩm từ biển tiến vào đất liền, chúng bị các dãy núi ven biển Quảng Ninh và sườn Đông Mẫu Sơn chặn lại, trút hết phần lớn lượng ẩm thành những trận mưa rào xối xả ở sườn đón gió.

Khi vượt qua các rặng núi cao để tiến sâu vào các thung lũng lòng chảo nội địa Lạng Sơn (như khu vực thành phố Lạng Sơn, Chi Lăng, Hữu Lũng, Văn Quan), luồng không khí đã bị mất bớt lượng ẩm đáng kể và trải qua quá trình nén nhiệt giáng xuống. Hiệu ứng khuất gió sườn Tây này khiến lượng mưa tại vùng lòng chảo sụt giảm mạnh, tạo nên vùng “trũng mưa” tương đối khô ráo giữa lòng núi rừng Đông Bắc. Kết hợp với chế độ gió mùa và độ ẩm không khí trung bình năm tại Lạng Sơn, tổng lượng mưa toàn tỉnh chỉ dao động quanh ngưỡng 1.300 – 1.450 mm.

1.2. Mùa đông chịu ảnh hưởng áp đảo của khối khí lục địa khô

Trong suốt 5 tháng mùa đông (từ tháng 11 đến tháng 3), Lạng Sơn nằm trực tiếp trên đường di chuyển của khối không khí lạnh cực đới biến tính từ cao áp lục địa Siberia tràn xuống. Khối khí này có nguồn gốc sâu trong nội địa nên mang tính chất cực kỳ hanh khô và lạnh giá. Vào đầu mùa đông (tháng 11 – tháng 12), bầu trời thường quang mây, độ ẩm không khí hạ thấp xuống dưới 70%, gần như không có sự xuất hiện của các hình thế gây mưa lớn, lượng mưa hàng tháng thường chỉ dưới 20 – 30 mm.

2. Bảng số liệu lượng mưa 12 tháng tại các trạm quan trắc Lạng Sơn

Dưới đây là bảng số liệu chi tiết về lượng mưa trung bình hàng tháng đo đạc qua chuỗi số liệu nhiều năm tại 4 trạm khí tượng thủy văn trọng điểm đại diện cho các vùng vi khí hậu của tỉnh Lạng Sơn:

3. Phân bố lượng mưa theo không gian địa lý: Điểm sáng Mẫu Sơn

Dù mức bình quân toàn tỉnh chỉ khoảng 1.400 mm, bản đồ phân bố lượng mưa của Lạng Sơn lại thể hiện độ chênh lệch cực kỳ ngoạn mục giữa đai núi cao và vùng thung lũng lòng chảo:

3.1. Trung tâm mưa lớn Mẫu Sơn – “Túi nước” trên mây

Dãy núi Mẫu Sơn nằm ở độ cao từ 800 m đến 1.541 m, trải dài trên địa bàn hai huyện Lộc Bình và Cao Lộc. Với vị trí như một bức trường thành sừng sững án ngữ ngay hướng gió mùa Đông Nam ẩm ướt thổi từ biển vào, Mẫu Sơn buộc các khối mây phải bốc lên cao và ngưng tụ mãnh liệt (mưa địa hình).

Kết quả quan trắc cho thấy tổng lượng mưa tại trạm Mẫu Sơn đạt tới 2.600 – 2.800 mm/năm, gần gấp đôi lượng mưa tại trung tâm thành phố Lạng Sơn chỉ cách đó chừng 30 km theo đường chim bay. Số ngày có mưa trong năm tại Mẫu Sơn lên tới 160 – 180 ngày. Đặc biệt, hiện tượng sương mù và mây bao phủ diễn ra tới hơn 200 ngày mỗi năm, biến nơi đây thành ốc đảo ẩm ướt kỳ vĩ bậc nhất vùng Đông Bắc.

3.2. Vùng mưa trung bình khá: Huyện Đình Lập và Lộc Bình

Khu vực phía Đông Nam tỉnh bao gồm huyện Đình Lập và vùng chân núi Lộc Bình có lượng mưa từ 1.600 đến 1.800 mm/năm. Đây là vùng đồi núi tiếp giáp trực tiếp với huyện Tiên Yên và Ba Chẽ của tỉnh Quảng Ninh, chịu ảnh hưởng lan tỏa từ dải mưa ven biển nên lượng nước dồi dào hơn các huyện nội địa phía Tây Bắc.

3.3. Vùng mưa thấp: Lưu vực sông Kỳ Cùng, Thất Khê, Bắc Sơn

Bao gồm thành phố Lạng Sơn, các huyện Cao Lộc, Chi Lăng, Hữu Lũng, Văn Lãng, Tràng Định và Bắc Sơn. Do địa hình lọt thỏm trong các lòng chảo karst và thung lũng kín gió, lượng mưa năm tại đây phổ biến chỉ từ 1.200 đến 1.400 mm/năm. Đây cũng là vùng chịu hạn hán gay gắt nhất trong các tháng mùa đông nếu chu kỳ mưa phùn xuân đến muộn.

4. Rủi ro thiên tai thủy văn trong mùa mưa bão tại Lạng Sơn

Sự tập trung cao độ của lượng mưa vào 3 tháng hè (tháng 6, 7, 8) chiếm tới gần 60% tổng lượng mưa năm chính là nguồn cơn gây nên hàng loạt hiểm họa thiên tai khốc liệt đối với đời sống kinh tế – xã hội của tỉnh:

• Lũ lụt dâng ngược trên sông Kỳ Cùng: Khi hoàn lưu bão gây mưa đặc biệt lớn (từ 200 – 400 mm trong 24 giờ), nước từ hàng chục suối nguồn đổ dồn về sông Kỳ Cùng. Do lòng sông uốn lượn hẹp và dòng chảy thoát nước ngược lên phía Bắc sang Trung Quốc, nếu phía hạ nguồn Thất Khê và Trung Quốc cũng có mưa lớn, nước sông sẽ bị nghẽn dòng ứ đọng lại, dâng cao làm ngập chìm toàn bộ các phường trung tâm thành phố Lạng Sơn. Tình trạng này làm gia tăng nguy cơ lũ lụt dâng cao trên lưu vực sông Kỳ Cùng khi mưa lớn kéo dài.
• Bài học từ các trận mưa cực đoan lịch sử: Điển hình là trận mưa bão lịch sử do hoàn lưu siêu bão số 3 (Yagi) vào tháng 9/2024, tổng lượng mưa tại nhiều trạm ở Lạng Sơn đã vượt mốc 350 – 400 mm chỉ trong vòng chưa đầy 48 giờ. Mực nước sông Kỳ Cùng tại trạm thủy văn Lạng Sơn đã dâng vượt mức báo động 3 tới hơn 2 mét, khiến hàng nghìn hộ dân ven sông bị cô lập hoàn toàn, thị trấn Thất Khê (huyện Tràng Định) ngập sâu trong biển nước, gây thiệt hại nghiêm trọng về hạ tầng và kinh tế.
• Sạt lở đất và lũ quét vùng đồi dốc: Địa hình đất đỏ feralit trên nền đá phiến sét tại Lạng Sơn rất dễ bị bở tơi và mất liên kết khi bị ngậm no nước dài ngày. Các tuyến đường giao thông huyết mạch như Quốc lộ 1A, Quốc lộ 4A đi Cao Bằng, Quốc lộ 1B đi Thái Nguyên thường xuyên xuất hiện hàng chục điểm sạt trượt đất đá trong mùa mưa bão, gây ách tắc giao thông và cô lập các bản làng vùng cao.
• Ngập úng cục bộ ảnh hưởng lưu thông cửa khẩu: Lạng Sơn là cửa ngõ giao thương thương mại đường bộ lớn nhất cả nước sang thị trường Trung Quốc với các cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, Tân Thanh, Chi Ma, Cốc Nam. Mưa bão lớn gây ngập úng các bãi tập kết container và tuyến đường dẫn biên giới gây tổn thất kinh tế rất lớn cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

5. Giải pháp tích trữ nguồn nước mùa khô và phòng chống úng ngập mùa lũ

Để thích ứng linh hoạt và bền vững trước sự phân bố lượng mưa tương phản sâu sắc giữa hai mùa, tỉnh Lạng Sơn đang tập trung đẩy mạnh các giải pháp công trình và phi công trình đồng bộ:

• Quy hoạch và nâng cấp hệ thống hồ chứa thủy lợi: Các hồ chứa lớn như hồ Bản Viết, hồ Nà Hán, hồ Suối Mạy đang được gia cố thân đập và nạo vét lòng hồ nhằm tăng dung tích trữ nước phục vụ tưới tiêu cho các vùng chuyên canh na Chi Lăng, lúa Bắc Sơn trong mùa khô hạn, đồng thời điều tiết cắt đỉnh lũ hiệu quả trong mùa mưa bão.
• Bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn: Tăng cường độ che phủ của rừng tự nhiên tại các vùng núi cao Mẫu Sơn, Đình Lập, Bắc Sơn nhằm tăng khả năng giữ nước ngầm, giảm tốc độ dòng chảy mặt và hạn chế tối đa nguy cơ sạt lở lũ quét.
• Chủ động phương án ứng phó cho doanh nghiệp logistics và cửa khẩu: Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn phối hợp với lực lượng hải quan, biên phòng xây dựng quy trình phân luồng xe chở hàng hóa xuất nhập khẩu lên các bãi đỗ cao ráo khi có cảnh báo mưa lớn trên 100 mm, tránh tình trạng hàng hóa nông sản bị hư hại do ngập úng.
• Khuyến cáo an toàn cho người tham gia giao thông: Khi di chuyển qua các cung đường đèo hiểm trở như đèo Bông Lau (Quốc lộ 4A), đèo Khau Cooc trong những ngày có cảnh báo mưa trên 80 mm, người điều khiển phương tiện cần giảm tốc độ dưới 30 km/h, bật đèn cảnh báo sương mù và tuyệt đối không dừng đỗ xe dưới chân các vách đá dốc có nguy cơ sạt lở.
• Hiện đại hóa mạng lưới trạm đo mưa tự động: Lắp đặt thêm hàng chục trạm đo mưa Vrain tự động tại các xã vùng sâu vùng xa, kết nối dữ liệu viễn thông cảnh báo sớm nguy cơ lũ quét trước 3 – 6 tiếng để chính quyền và người dân kịp thời sơ tán người và tài sản an toàn.