Thị trường điện mùa khô 2026 đối mặt với nhịp tăng phụ tải kỷ lục và biến động nguồn cung do El Nino. Bộ Công Thương và EVN đã triển khai đồng bộ phương án vận hành, cam kết tuyệt đối không đứt gãy nguồn cung. Các giải pháp từ điều tiết thủy điện, bổ sung nhiệt điện đến lắp đặt pin lưu trữ BESS đang được đẩy nhanh tiến độ. Sự tham gia tiết kiệm điện của doanh nghiệp và hộ dân cũng là yếu tố then chốt để cân bằng cung cầu trong giai đoạn cao điểm.

Cam kết tuyệt đối không thiếu điện mùa khô 2026

Trong công tác bảo đảm an ninh năng lượng năm 2026, quan điểm chỉ đạo của cấp cao Đảng, Nhà nước và Chính phủ được thể hiện rất rõ ràng. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh rằng mục tiêu không để thiếu điện là thách thức lớn nhưng bắt buộc phải hoàn thành.

Theo đó, phương thức vận hành hệ thống điện quốc gia đã được phê duyệt tại Quyết định 3477/QĐ-BCT ngày 28/11/2025, với ba kịch bản tăng trưởng phụ tải trong các tháng cao điểm là 8,5%, 11,7% và 14,1%. Tổng sản lượng điện toàn hệ thống ước tính khoảng 350 tỷ kWh, tăng 7,92% so với mức của năm 2025.

Các tập đoàn, tổng công ty điện lực đã chủ động rà soát nguồn nguyên vật liệu sơ cấp, chuẩn bị vật tư dự phòng và nhân lực vận hành. Công tác lập kế hoạch huy động các nguồn điện, thủy điện, trong giờ cao điểm được ưu tiên thực hiện.

Các đơn vị phát điện phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình duy tu, bảo dưỡng để duy trì độ khả dụng cao nhất. Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng đứt gãy nguồn cung do nguyên nhân chủ quan. Việc chuẩn bị phương án dự phòng và kỷ luật điều tiết hồ thủy điện sẽ được thực hiện xuyên suốt để ứng phó với các tình huống cực đoan.

Áp lực kép: Nhu cầu tăng kỷ lục và biến động nguồn cung

Nhu cầu tiêu thụ điện tăng vọt dưới tác động của nhiều yếu tố cùng lúc. Trong đợt nắng nóng cuối tháng 5, công suất phụ tải cực đại toàn hệ thống đã vượt 57.000MW.

Sản lượng điện 5 tháng đầu năm tăng 9,3% so với cùng kỳ năm trước. Dự báo cả năm 2026, tổng sản lượng đạt khoảng 352,4 tỷ kWh, tăng hơn 9%.

Hiện tượng El Nino quay trở lại làm lượng nước về các hồ thủy điện miền Bắc sụt giảm nghiêm trọng. Nhiệt độ môi trường tăng cao cũng làm giảm hiệu suất làm mát của nhiệt điện than, khí và giảm hiệu lực phát điện của các tấm pin mặt trời. Xu hướng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và xe điện tiếp tục đẩy phụ tải cơ sở lên mức cao kỷ lục.

Áp lực này đòi hỏi hệ thống điện phải vận hành linh hoạt hơn các năm trước. Các nguồn năng lượng tái tạo chiếm tỷ trọng ngày càng lớn nhưng tính biến động cao khiến công tác điều độ trở nên phức tạp. Việc cân đối giữa nhu cầu cấp nước hạ du, thoát lũ và phát điện tại các hồ thủy điện lớn đòi hỏi sự chính xác cao độ.

Nắng nóng kéo dài làm tăng tiêu thụ điện sinh hoạt và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất vận hành của nhiều loại hình nguồn điện. Hệ thống truyền tải phải chịu tải trọng lớn hơn trong các khung giờ cao điểm, đòi hỏi công tác giám sát liên tục và xử lý sự cố nhanh chóng.

Cơ cấu nguồn điện và hiệu quả vận hành thủy điện quý I/2026

Kết cấu nguồn điện trong 3 tháng đầu năm 2026 cho thấy sự chênh lệch rõ rệt về tỷ trọng đóng góp. Tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu lũy kế lên tới 76,86 tỷ kWh, mức tăng 6,6% so với cùng kỳ 2025. Cụ thể, nhiệt điện than giữ vị thế chủ lực với 52,8%, tiếp theo là thủy điện 20,9%, năng lượng tái tạo 15,4%, tua bin khí 7% và điện nhập khẩu 3,8%. Điện truyền tải trong giai đoạn này ước tính đạt 60,9 tỷ kWh.

Để đáp ứng nhu cầu nước cho vụ Đông Xuân, hệ thống thủy điện lớn như Hòa Bình, Thác Bà, Tuyên Quang đã được vận hành hiệu quả. Tổng lượng nước xả ra sông đạt 3,348 tỷ m³, tuy nhiên nhờ công tác điều tiết đồng bộ nhiều mục tiêu nên đã tiết kiệm được 18% so với kế hoạch ban đầu. Hoạt động duy tu, bảo dưỡng các nhà máy nhiệt điện được đẩy mạnh nhằm duy trì độ khả dụng cao nhất trong mùa khô.

Trước tình hình nắng nóng gay gắt, các đơn vị thành viên đã chấp hành nghiêm chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Công Thương, cam kết bảo đảm cung cấp điện ổn định cho cao điểm 2026. Việc theo dõi sát sao diễn biến thủy văn giúp các nhà máy thủy điện linh hoạt điều chỉnh công suất, cân bằng hài hòa giữa phát điện và cấp nước hạ du. Ngành điện ghi nhận tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt đạt 99,77%, minh chứng cho bước chuyển dịch tích cực trong dịch vụ khách hàng.

Giải pháp đồng bộ: Từ điều hành hệ thống đến pin lưu trữ BESS

Để đảm bảo cân bằng cung cầu trong tình hình biến động nguồn điện, ngành điện đã triển khai đồng bộ hàng loạt giải pháp kỹ thuật và quản trị. Trước hết, việc đầu tư vào hệ thống pin lưu trữ năng lượng BESS được đẩy mạnh với quy mô lớn: EVNNPC lắp đặt hệ thống 530 MW, EVNHANOI là 275 MW và EVNNPT khoảng 300 MW.

Song song đó, tiến độ xây dựng các nhà máy điện trọng điểm cũng được rút ngắn. Cụ thể, nhiệt điện Quảng Trạch I dự kiến đưa vào phát điện thương mại vào tháng 5 năm 2026, trong khi dự án LNG Quảng Trạch II đã khởi công vào quý II. Các dự án thủy điện như mở rộng Trị An và tích năng Bác Ái cũng đang được xúc tiến khẩn trương.

Về hạ tầng truyền tải, mạng lưới được nâng cấp thông qua việc xây dựng các trạm biến áp 500kV tại Phố Nối, Lai Châu và Hòa Bình. Để chủ động ứng phó, Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia phối hợp cùng NSMO thiết lập các kịch bản vận hành linh hoạt. Các đơn vị điện lực tập trung củng cố lưới điện, sẵn sàng nhân lực và vật tư dự phòng để xử lý kịp thời mọi bất thường.

Đặc biệt, trong mùa nắng nóng, nguyên tắc ưu tiên là ngừng giảm cung cấp điện thay vì thực hiện các thao tác lưới điện phức tạp, ngoại trừ trường hợp sự cố. Nguồn nhiên liệu than và khí được phân tán để giảm thiểu rủi ro địa chính trị, giúp việc bổ sung nguồn điện và khuyến khích tiết kiệm điện diễn ra hiệu quả.

Vai trò của cộng đồng và doanh nghiệp trong tiết kiệm điện

Ý thức của cộng đồng và doanh nghiệp trong việc cân bằng cung cầu điện. Bộ Công Thương đề nghị tránh dùng điện cho các việc không khẩn cấp vào khung giờ cao điểm, từ 14 đến 17 giờ và 19 đến 23 giờ, lúc nguồn điện mặt trời bị suy giảm.

Người dân nên để nhiệt độ điều hòa trên 26 độ C. Các khu công nghiệp và doanh nghiệp sản xuất được khuyến khích chuyển giờ hoạt động hoặc tận dụng nguồn dự phòng tại chỗ. Mô hình điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu góp phần giảm phụ tải trực tiếp.

Mỗi kWh điện tiết kiệm được hay sử dụng hiệu quả đều mở rộng dư địa vận hành cho hệ thống điện quốc gia trong những ngày nắng nóng gay gắt nhất. Ngành điện đang chuyển hướng từ việc đáp ứng nhu cầu sang quản lý nhu cầu sử dụng. EVNNPC đã tổ chức hội nghị khách hàng tại 27 tỉnh, thành phố phía Bắc để phối hợp với doanh nghiệp xây dựng phương án điều chỉnh phụ tải.

Tiềm năng tiết kiệm điện trong khu vực dân cư, cơ quan và doanh nghiệp hiện vẫn còn rất lớn. Chỉ cần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng thêm vài phần trăm cũng có thể tạo ra nguồn điện tương đương với công suất của nhiều dự án phát điện mới.

Bài học từ lịch sử và dự báo thời tiết cực đoan

Kinh nghiệm từ đợt thiếu điện kéo dài 23 ngày tại khu vực Bắc vào năm 2023 đã phơi bày sự thiếu chủ động trong việc đối phó với nhu cầu tiêu thụ tăng vọt. Những đợt nắng nóng gay gắt cùng tình trạng thủy văn bất thường trước đó đã gây ra những thiệt hại nặng nề cho cả hoạt động sản xuất và sinh hoạt.

Để sẵn sàng cho các hiện tượng thời tiết cực đoan có khả năng lặp lại, công tác dự báo và xây dựng kịch bản ứng phó cần được đẩy mạnh và hoàn thiện sớm hơn. Hệ thống điện vẫn đang chịu rủi ro cao do phụ thuộc quá nhiều vào nhiệt điện và thủy điện, vốn rất nhạy cảm với những thay đổi của khí hậu.

Chuyển đổi sang mô hình quản lý cầu, thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh và đa dạng hóa nguồn cung trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm ngăn chặn tình trạng thiếu điện tái diễn. Giới chuyên môn nhận định rằng các biện pháp ứng phó theo kiểu đối phó hàng năm là không bền vững. Cần phải quyết liệt hơn nữa trong việc triển khai tổng sơ đồ điện và ban hành các cơ chế khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo.

Giải pháp vận hành hệ thống điện linh hoạt không nằm ở vai trò của ngành điện mà còn đòi hỏi sự chung tay của doanh nghiệp và người dân thông qua việc tiết kiệm năng lượng. Một kế hoạch chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ đầu năm sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, đặc biệt khi thị trường năng lượng toàn cầu vẫn đầy những biến động khó lường.