Hạn hán khốc liệt nhất trong 30 năm qua đang hoành hành tại Tây Nguyên, khiến hơn 100.000 ha cà phê Nguyên rơi vào tình trạng thiếu nước trầm trọng. Nguồn nước mặt và ngầm đều suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người dân. Đây là thách thức lớn đòi hỏi các biện pháp ứng phó khẩn cấp và bền vững từ cả nhà nước và nông dân.

Nắng hạn bao trùm Tây Nguyên: Thực trạng khốc liệt

Khí hậu khắc nghiệt tại Tây Nguyên đang đẩy nông nghiệp vào tình trạng báo động đỏ. Tại Gia Lai, các con sông, suối đã cạn kiệt, kéo theo sự co rút nghiêm trọng của các hồ chứa như Ia Lâm, De Chí và Nai. Người dân ở các địa bàn Hrung, Gào, Bầu Cạn đang vật lộn với thời tiết, cố gắng khai thác tối đa những mạch nước ngầm hiếm hoi để cứu cây.

Nhiều hộ nông dân phải chi trả hàng chục triệu đồng để thuê máy đào sâu lòng hồ, mong tìm được nguồn nước, nhưng thực tế lượng nước thu được rất hạn chế, không thể đáp ứng nhu cầu tưới cho toàn bộ vườn. Cà phê bắt đầu héo úa, và nếu tình trạng nắng nóng tiếp diễn, nguy cơ mất trắng vụ mùa là rất cao.

Bên cạnh cà phê, các vườn tiêu, điều và sầu riêng cũng đối mặt với nguy cơ khô héo. Người dân buộc phải tưới nước theo chu kỳ cách nhật, mỗi lần chỉ duy trì trong khoảng một giờ. Áp lực tài chính đè nặng lên vai nhiều hộ khi chi phí sản xuất leo thang; họ phải chi tiền cho việc thuê máy và mua nhiên liệu bơm nước nhưng vẫn không thể cứu sống cây trồng.

Trong khi đó, tại Lâm Đồng, huyện Đạ Huoai ghi nhận khoảng 800 ha cây trồng thiếu nước nghiêm trọng. Ông Nguyễn Văn Khoa đã đầu tư hơn 120 triệu đồng để khoan hai giếng sâu 120 mét nhưng vô vọng không tìm thấy nước.

Hệ quả là gần 40% cây trong vườn của ông bị rụng lá, rụng trái và khô ngọn. Nhu cầu tìm nước khẩn cấp khiến nghề khoan giếng tại Gia Lai trở nên quá tải, các thợ khoan phải từ chối nhiều đơn hàng do không thể đáp ứng kịp.

Cạn kiệt nguồn nước tưới: Số liệu báo động

Thực trạng khô hạn tại Đắk Lắk đang ở mức nghiêm trọng khi 69 hồ chứa đã cạn kiệt hoàn toàn, 191 hồ còn dưới nửa dung tích, và 115 hồ chỉ đạt mức 50-70%. Dòng chảy trên các con sông trong tỉnh giảm 20-40% so với trung bình nhiều năm, kèm theo đó là mực nước ngầm hạ thấp từ 1,55 đến 2,02 m so với tháng 3.

Diện tích cây trồng chịu hạn ước tính khoảng 4.958 ha, trong đó các huyện H.Krông Búk (903 ha), H.Krông Năng (992 ha), H.Lắk (803 ha) và H.Buôn Đôn (652 ha) là những nơi bị ảnh hưởng nặng nề. Dự báo đến cuối vụ, tổng lượng mưa sẽ thiếu hụt so với trung bình nhiều năm, khiến diện tích bị ảnh hưởng tăng từ 5.000 lên 8.000 ha.

Tại Đắk Nông, 31 công trình hồ chứa đã hết nước hoặc sắp cạn. Nguy cơ thiếu nước tưới đe dọa khoảng 3.450 ha tại H.Đắk Mil, 4.510 ha tại H.Krông Nô và 2.000 ha tại H.Cư Jút.

Kon Tum cũng ghi nhận thiệt hại. Tại H.Đăk Hà, vùng trồng cà phê trọng điểm với 15.000 ha đang đối mặt với tình trạng thiếu nước; cụ thể, hơn 71 ha cà phê ở thôn Bình Minh, xã Hà Mòn đã không còn nước tưới. Các hồ thủy lợi có dung tích lớn tại đây cũng đang dần cạn kiệt.

Ở Gia Lai, tính đến ngày 24.4, thiệt hại do hạn hán ước tính gần 10 tỉ đồng, với hơn 379 ha cây trồng các loại bị ảnh hưởng.

Tác động kép: Cây trồng hóa củi, dân thiếu nước

Khó khăn trong công tác phòng chống hạn đang gia tăng do tình trạng khan hiếm nguồn nước trầm trọng. Hàng nghìn hecta đất canh tác cà phê, hồ tiêu và thanh long đối mặt với nguy cơ chết khô, kéo theo sự sụt giảm mạnh về năng suất.

Cụ thể, hàng loạt cây cà phê vốn đã đậu trái sau đợt ra hoa trước dịp Tết đang dần khô héo và rụng. Tình hình trở nên nghiêm trọng hơn khi nhiều địa phương phải khoan sâu tới 100m nhưng vẫn không tìm thấy nước, khiến kinh tế hộ gia đình chịu tổn thất nặng nề.

Dù chi phí đầu tư tăng cao, nhiều nông hộ vẫn rơi vào cảnh nợ nần vì không thể tưới tiêu. Thực trạng thiếu nước sinh hoạt cũng diễn biến phức tạp, đặc biệt tại tỉnh Gia Lai, nơi đã bước vào mức báo động cấp 1, buộc nhiều xã phải di chuyển hàng chục km để tìm nguồn nước sạch.

Mực nước trên sông Sêrêpok giảm 49%, trong khi nguồn cung chỉ đủ đáp ứng khoảng 60% nhu cầu cho diện tích cà phê. Đây được coi là đợt hạn nghiêm trọng nhất trong vòng 30 năm qua, với con số 1 triệu người dân khu vực Tây Nguyên bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn và cạn kiệt giếng đào.

Giải pháp thích ứng: Biện pháp từ chính quyền

Để đối phó với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng, chính quyền các tỉnh Tây Nguyên như Đắk Lắk, Đắk Nông, Khánh Hòa và TP. Gia Nghĩa đã đưa ra các chỉ thị khẩn cấp, yêu cầu nhân dân tiết kiệm tối đa nguồn nước hiện có, ưu tiên cho sinh hoạt và cây lâu năm.

Tại Gia Lai, công nghệ tưới tiết kiệm đang được đẩy mạnh trên diện tích hơn 44.000 ha, bao gồm 12.500 ha cà phê, 10.400 ha cây ăn quả và 2.400 ha hồ tiêu. Cụ thể, người dân tự đầu tư khoảng 33.200 ha, doanh nghiệp khoảng 9.000 ha và nhà nước hơn 140 ha.

Tuy nhiên, với chi phí đầu tư trung bình từ 30 đến 40 triệu đồng/ha, nhiều nông dân còn e ngại. Chính quyền địa phương kiến nghị tỉnh hỗ trợ vốn để nạo vét hồ đập xuống cấp và hoàn thiện hệ thống kênh mương, đảm bảo nguồn nước tưới ổn định. Về lâu dài, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loại chịu hạn tốt hơn cùng với việc xây dựng kịch bản nguồn nước, điều chỉnh mùa vụ theo dự báo khí tượng sẽ giúp nông dân chủ động hơn trước những biến động thời tiết.

Góc nhìn chuyên gia: Nguyên nhân và dự báo

Theo nhận định từ giới chuyên môn, đây là cuộc khủng hoảng hạn hán khốc liệt nhất trong vòng 30 năm trở lại đây. Hiện tượng El Nino là nguyên nhân chính gây ra tình trạng này, khiến lượng mưa trên diện rộng giảm từ 20 đến 60% so với mức trung bình lịch sử. Hệ quả trực tiếp là dung tích nước trong các hồ chứa hiện chỉ duy trì ở mức 43-70% khả năng thiết kế, với nhiều khu vực thậm chí đã chạm đáy dưới mực nước chết.

Bên cạnh biến động khí hậu, tình hình trở nên phức tạp hơn do hệ thống thủy lợi xuống cấp nghiêm trọng mà chưa được nạo vét kịp thời, cộng thêm thực tế khai thác nước cạn kiệt cho các loại cây công nghiệp lâu năm như cà phê, hồ tiêu và sầu riêng – vốn đòi hỏi lượng nước rất lớn.

Để đối phó, các nhà quản lý khuyến nghị áp dụng ngay các biện pháp canh tác thông minh như xây dựng kịch bản phân bổ nguồn nước linh hoạt, điều chỉnh lịch thời vụ bám sát dự báo khí tượng, chuyển đổi sang các phương thức tưới tiết kiệm như nhỏ giọt hoặc phun mưa nhằm giúp nông dân chủ động thích nghi với những diễn biến thời tiết khó lường.