Hàng năm, vô số cá thể chim thực hiện những cuộc hành trình xuyên lục địa, vượt qua hàng nghìn kilômét. Hiện tượng tự nhiên này luôn khơi gợi nhiều thắc mắc.

Về cốt lõi, chu trình di chuyển của chim được chia thành hai giai đoạn chính: đợt thu đông để né tránh giá lạnh và đợt xuân hè để trở về nơi ấp trứng. Tại lãnh thổ Việt Nam, khung thời gian lý tưởng nhất để chiêm ngưỡng cảnh tượng này kéo dài từ tháng 8 đến tháng 11, trong đó đỉnh điểm thường rơi vào tháng 9 và tháng 10.

Tại sao chim lại di cư theo mùa

Tập tính này không xuất phát từ sự ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình thích nghi sinh tồn kéo dài hàng triệu năm. Ba nhân tố cốt lõi chi phối quyết định di chuyển của chim. Đầu tiên, nhu cầu đảm bảo nguồn dinh dưỡng.

Vào mùa đông ở các vùng ôn đới, nhiệt độ thấp khiến côn trùng tan biến và thực vật héo quắt, khiến việc ở lại đồng nghĩa với nguy cơ chết đói. Ngược lại, khu vực nhiệt đới duy trì sự phong phú của nguồn thức ăn quanh năm, trở thành điểm trú ẩn an toàn.

Thứ hai, yếu tố tối ưu hóa môi trường sinh sản. Mặc dù phương Nam luôn ấm áp, nhưng vào mùa hạ, phương Bắc sở hữu lợi thế vượt trội nhờ không gian sinh sống rộng rãi, thời gian ban ngày kéo dài cùng sự bùng nổ của quần thể côn trùng. Những điều kiện này tạo nền tảng lý tưởng giúp chim non phát triển thể chất nhanh chóng, giảm thiểu tỷ lệ tử vong do săn mồi.

Thứ ba, cơ chế né tránh thời tiết cực đoan. Cái lạnh buốt, bão tuyết và những cơn gió rét là mối đe dọa trực tiếp đối với các loài chim kích thước nhỏ có khả năng chịu đựng hạn chế. Việc dịch chuyển đến những vùng khí hậu ôn hòa hơn giúp chim bảo toàn lượng calo dự trữ, tránh nguy cơ chết cóng và duy trì sự sống qua giai đoạn khắc nghiệt nhất.

Hai mùa di cư chính trong năm của các loài chim

Nhịp điệu di chuyển của chim chịu tác động trực tiếp từ biến động khí hậu và sự thay đổi nguồn thức ăn, từ đó hình thành nên hai đợt dịch chuyển quan trọng hàng năm với mục tiêu sinh tồn khác biệt. Đợt đầu tiên diễn ra khi mùa xuân bắt đầu rực rỡ ở Bắc bán cầu, thường kéo dài từ cuối tháng 2 đến tháng 5.

Giai đoạn này, chim tập trung bay về phía bắc để quay trở lại các khu vực sinh sản quen thuộc, nơi cung cấp môi trường lý tưởng cho việc chăm sóc con non. Sự dồi dào của côn trùng và thực vật đảm bảo nguồn dinh dưỡng, trong khi lãnh thổ rộng lớn giúp giảm thiểu xung đột và nguy cơ bị săn mồi. Thời gian ban ngày kéo dài cũng tạo điều kiện thuận lợi để chim bố mẹ kiếm mồi nuôi con.

Ngược lại, đợt di cư thứ hai diễn ra khi hè sắp kết thúc, rơi vào khoảng tháng 8 đến tháng 11. Chim trưởng thành cùng đàn con non hướng về phía nam nhằm trốn tránh cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông. Khi nhiệt độ giảm sâu, băng tuyết bao phủ khiến việc tìm kiếm thức ăn tại phương bắc trở nên vô cùng khó khăn, thậm chí là không thể. Việc dịch chuyển đến những vùng ấm áp hơn là biện pháp sinh tồn bắt buộc để duy trì nguồn sống ổn định.

Ranh giới giữa chim di cư và chim định cư không hề cứng nhắc; cùng một loài có thể biểu hiện cả hai hành vi tùy thuộc vào điều kiện môi trường. Chẳng hạn, sếu đầu đỏ từng từ bỏ tập tính di cư để trở thành chim cư trú nhờ nguồn thức ăn ổn định từ con người. Một ví dụ khác là loài chim chèo bẻo, có quần thể cư trú tại đảo Hải Nam và Vân Nam, nhưng một bộ phận khác vẫn di cư tới sông Dương Tử và Bắc Trung Quốc.

Chim bay về hướng nào tránh rét

Việc xác định lộ trình di cư từ Bắc bán cầu xuống Nam bán cầu của chim chủ yếu dựa vào ánh sáng, một yếu tố giúp động vật định vị phương hướng trong không gian.

Cơ chế này được kích hoạt bởi những biến đổi sinh học tinh tế: khi ngày ngắn lại vào mùa thu hoặc dài ra vào mùa xuân, thời gian tiếp xúc với ánh sáng mặt trời thay đổi, tác động trực tiếp đến tuyến yên. Hệ quả là sự thay đổi nội tiết tố, thúc đẩy chim tích trữ mỡ và bộc lộ hành vi bồn chồn, thôi thúc chúng bắt đầu hành trình.

Cơ thể chim hoạt động như một cỗ máy sinh học phức tạp, nhạy cảm với các tín hiệu môi trường. Sự kết hợp của các yếu tố này tạo nên một mệnh lệnh sinh tồn không thể cưỡng lại. Trong đó, sự thay đổi quang chu kỳ kích hoạt quan trọng, trong khi sự sụt giảm nhiệt độ, dù không phải yếu tố chính, có thể là tín hiệu báo hiệu cuối cùng. Bên trong cơ thể, dựa trên tín hiệu quang chu kỳ, chim sản sinh các hormone như prolactin để chuẩn bị cho chuyến đi.

Tuy nhiên, thời tiết vẫn là nhân tố then chốt quyết định thời điểm xuất phát. Những kẻ di cư này giống như các nhà khí tượng học bẩm sinh, luôn chờ đợi điều kiện lý tưởng để tiết kiệm năng lượng tối đa. Họ tận dụng gió thuận (Tailwinds) bằng cách bay theo các hệ thống thời tiết, chọn những ngày có hệ thống áp cao mang lại trời quang và gió nhẹ, giúp định hướng dễ dàng hơn qua các chòm sao.

Ngược lại, thời tiết khắc nghiệt tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Bão tố có thể xóa sổ cả một đàn chim, trong khi mưa lớn và sương mù dày đặc gây mất phương hướng, dẫn đến va chạm vào các tòa nhà cao tầng. Gió ngược chiều mạnh khiến chúng kiệt sức, buộc phải hạ cánh khẩn cấp tại những khu vực thiếu an toàn.

Chim di cư về phương Nam tránh rét là tập tính gì

Hành vi chim hướng về phía Nam để né tránh giá lạnh thực chất là phản ứng thích nghi bẩm sinh, giúp chúng cân bằng nhu cầu sinh lý với những thay đổi của khí hậu. Đặc điểm này được mã hóa chặt chẽ trong bộ gen qua hàng ngàn đời tiến hóa, chứ không phải do quá trình học tập.

Một trong những giả thuyết được nhắc đến nhiều nhất là nguồn gốc của tập tính này bắt đầu từ kỷ băng hà cách đây 10.000 năm trước Công nguyên. Khi Bắc bán cầu bị bao phủ bởi lớp băng tuyết dày đặc, chim buộc phải rời bỏ môi trường sống quen thuộc để tìm kiếm nguồn dinh dưỡng. Quá trình đóng băng và tan chảy lặp lại của các sông băng qua nhiều thế hệ đã dần củng cố bản năng di chuyển thành đặc tính di truyền.

Tuy nhiên, mô hình này vẫn còn những khoảng trống lý thuyết, đặc biệt là việc không giải thích được nguyên nhân khiến một số loài quyết định lưu lại thay vì di chuyển. Mới đây, W.

Alice Boyle và Courtney Conway từ Đại học Arizona đã đề xuất hướng tiếp cận mới. Nhóm nghiên cứu đã xây dựng một ‘cây phả hệ siêu’ để mapping mối quan hệ tiến hóa giữa các loài, sau đó sử dụng thuật toán máy tính để phân tích xem hành vi di cư của một loài cụ thể là do ‘kế thừa gia đình’ hay do áp lực môi trường.

Điển hình là trường hợp của sếu đầu đỏ tại Nhật Bản. Nhờ người dân địa phương cung cấp nguồn thức ăn ổn định suốt mùa đông, chúng đã từ bỏ thói quen bay đi. Quy tắc chung được rút ra là: nếu phương Bắc vẫn đảm bảo đủ thức ăn dù nhiệt độ xuống thấp, chim sẽ ở lại và chuyển thành chim định cư; ngược lại, khi nguồn dinh dưỡng cạn kiệt vào mùa đông, chúng sẽ dịch chuyển về phía Nam để duy trì sự sống.

Quan sát chim di cư ở Việt Nam vào thời điểm nào lý tưởng nhất

Nằm dọc theo trục bay quan trọng kết nối Đông Á và châu Úc, Việt Nam sở hữu vị thế địa lý thuận lợi để quan sát hiện tượng di cư tự nhiên. Đây là điểm đến lý tưởng cho những ai muốn chứng kiến cảnh tượng hàng triệu loài chim bay qua. Để có trải nghiệm tốt nhất, du khách cần căn cứ vào đúng khung thời gian và lựa chọn địa điểm phù hợp.
Căn cứ vào nhịp điệu hai mùa di cư chính, thời điểm vàng để quan sát tại Việt Nam bao gồm:

  • Tháng 9 đến tháng 11: Giai đoạn cao trào của đợt di cư mùa thu. Hàng triệu cá thể chim từ Siberia, Trung Quốc sẽ ghé lại các vườn quốc gia và khu bảo tồn để nghỉ ngơi hoặc tích trữ năng lượng.
  • Tháng 3 đến tháng 5: Thời điểm chim bắt đầu hành trình ngược về phương bắc nhằm sinh sản. Dù số lượng ít hơn so với mùa thu, đây là cơ hội hiếm hoi để chiêm ngưỡng chúng trong bộ lông mùa xuân rực rỡ.

Các địa điểm được khuyến nghị để quan sát đàn chim di cư bao gồm:

  • Vườn quốc gia Xuân Thủy (Nam Định): Khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, nơi hàng chục ngàn cá thể chim nước thường xuyên ghé thăm.
  • Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp): Điểm đến nổi tiếng nhờ quần thể sếu đầu đỏ quý hiếm cùng nhiều loài chim nước khác.
  • Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình): Không gian lý tưởng để theo dõi các loài chim rừng trong hành trình di cư.

Tuy nhiên, hành trình này đang đối mặt với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng. Dọc ven biển Hà Tĩnh, những vùng đầm lầy trù phú vốn là điểm dừng chân lý tưởng để chim nghỉ ngơi trước khi tiếp tục hành trình. Thế nhưng, nhiều cá thể không ngờ rằng nơi đây lại trở thành bẫy tử thần.

Dưới mặt nước, chim mồi bị khâu kín mắt và trói chặt chân vào cọc, liên tục bị thợ săn giật dây để tạo tiếng kêu gọi đồng loại. Chỉ cần lao xuống là chúng sẽ bị dính chặt vào hàng loạt cọc tre tẩm loại keo siêu dính.

Tình trạng còn tệ hại hơn khi một bộ phận người dân lan truyền trên mạng xã hội hướng dẫn cách bẫy cò bằng cách ngâm thuốc độc vào cá nhỏ rồi thả xuống ruộng. Dù lực lượng chức năng liên tục ra quân xử lý, nhiều nơi như xã Thịnh Lộc vẫn tái diễn tình trạng: giàn bẫy vừa bị phá hủy hôm trước thì hôm sau đã được dựng lại ngay tại vị trí cũ.

Việt Nam được công nhận là một trong những hub quan trọng bậc nhất của mạng lưới bay chim di cư, với 63 vùng chim quan trọng toàn cầu. Tuy nhiên, báo cáo từ Tổng cục Môi trường chỉ ra rằng số lượng chim di cư bay qua lãnh thổ nước ta đang giảm sút nghiêm trọng, trong đó ghi nhận 11 loài đang trong tình trạng nguy cấp và 50 loài sắp bị đe dọa.

Có phải loài chim di cư sợ lạnh không

Quan niệm cho rằng chim di cư chỉ đơn thuần là để trốn tránh cái lạnh mùa đông đã lỗi thời. Các nghiên cứu gần đây đã hé mở những khía cạnh phức tạp hơn, phản ánh sự thấu hiểu ngày càng sâu sắc của con người về tự nhiên.

Xét trường hợp loài chim bay 8.000 km mỗi năm xuyên Bắc Thái Bình Dương, từ Hoa Kỳ sang Châu Á. Chúng làm tổ tại Canada, sau đó vượt đại dương hàng ngàn dặm để đến Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây là loài duy nhất phân bố liên tục trên toàn bộ khu vực Bắc Thái Bình Dương.

Trước đây, người ta tin rằng chúng bay đi để né tránh mùa đông giá lạnh, nhưng nghiên cứu mới chứng minh giả thuyết này không chính xác. Khí hậu tại các điểm đến thực tế khá tương đồng với môi trường sống ban đầu.

Theo lý thuyết, nếu ở lại, chúng hoàn toàn có thể sinh tồn qua mùa đông. Vậy động lực nào thúc đẩy chúng thực hiện hành trình dài năm? Đây vẫn là câu hỏi mở.

Di cư thực chất là hành vi dịch chuyển quy mô lớn của động vật hoang dã, đặc biệt phổ biến ở chim, nhưng không phải tất cả các loài đều tham gia. Chim định cư thường ưa chuộng vùng khí hậu ấm áp, song cũng tồn tại những loài thích nghi với môi trường băng giá như chim tuyết Himalaya và chim cánh cụt Hoàng Đế Nam Cực.

Vậy yếu tố nào quyết định chính xác việc một loài chim sẽ di cư hay không? Tại sao có loài năm trước còn bay đi, năm sau lại trở thành chim định cư ở phía bắc mùa đông?

Một số chuyên gia cho rằng tập tính này bắt nguồn từ kỷ băng hà 10.000 năm trước Công nguyên. Khi Bắc bán cầu chìm trong giá lạnh, chim buộc phải rời bỏ nơi ở để tìm kiếm thức ăn. Khi nhiệt độ, chúng quay trở lại môi trường cũ.

Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn tồn tại những khoảng trống. Nó không giải thích được nguyên nhân khiến một số loài từ chối di chuyển, và việc kỷ băng hà chỉ chiếm 1% lịch sử tiến hóa của chúng. Một giai đoạn ngắn ngủi như vậy làm sao có thể tác động sâu sắc đến gen của chim?

Gần đây, W. Alice Boyle và Courtney Conway từ Đại học Arizona đã đề xuất hướng nghiên cứu mới. Họ đặt câu hỏi: liệu di cư có thực sự xảy ra do thiếu thức ăn trong điều kiện lạnh giá, buộc chim phải rời bỏ môi trường cũ để tìm đến vùng ấm hơn và dồi dào dinh dưỡng hơn?

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng một ‘cây phả hệ siêu’ để mapping mối quan hệ tiến hóa giữa các loài. Máy tính