Cứ đến mùa mưa bão, bạn lại nghe bản tin thời tiết nhắc đi nhắc lại những cụm từ như “vùng áp thấp”, “áp thấp nhiệt đới”, rồi “áp thấp nhiệt đới mạnh lên thành bão”. Ba khái niệm này nghe na ná nhau nhưng thực chất khác nhau về bản chất và mức độ nguy hiểm. Bài viết này giải thích từng khái niệm bằng ngôn ngữ đời thường, để lần tới nghe bản tin, bạn hiểu chính xác điều gì đang diễn ra và mình cần chuẩn bị đến đâu.

Áp thấp là gì?

Muốn hiểu áp thấp, cần bắt đầu từ khí áp. Không khí quanh ta có trọng lượng và luôn đè xuống mọi vật trên mặt đất, sức đè đó gọi là khí áp. Khí áp không đều nhau ở mọi nơi: chỗ này cao hơn, chỗ kia thấp hơn, tùy vào nhiệt độ và chuyển động của không khí tại khu vực đó.

Áp thấp, hay vùng áp thấp, là khu vực có khí áp thấp hơn hẳn so với xung quanh. Nó hình thành phổ biến theo cách sau: mặt đất hoặc mặt biển bị nung nóng làm không khí bên trên nóng lên, nở ra, nhẹ đi và bốc lên cao. Không khí bốc lên để lại khoảng trống, kéo không khí từ các vùng lân cận dồn về. Cứ thế, khu vực đó trở thành nơi không khí hội tụ và liên tục đẩy lên cao.

Điều quan trọng với đời sống nằm ở hệ quả: không khí bốc lên cao gặp lạnh, hơi nước trong đó ngưng tụ thành mây, và mây dày thì sinh mưa. Vì vậy quy luật dễ nhớ là ở đâu có vùng áp thấp, ở đó trời nhiều mây, dễ mưa và thời tiết xấu. Ngược lại, vùng áp cao là nơi không khí giáng xuống, trời thường quang đãng, khô ráo. Những ngày trời oi bức khó chịu rồi đổ mưa dông vào chiều tối mà bạn hay gặp trong mùa hè thường gắn với hoạt động của rãnh áp thấp đi qua khu vực.

Bản thân một vùng áp thấp thông thường chưa phải thứ gì đáng sợ. Nó là hiện tượng khí quyển diễn ra hằng ngày ở khắp nơi trên Trái Đất. Vấn đề bắt đầu khi một vùng áp thấp hình thành trên vùng biển nhiệt đới ấm và hội tụ đủ điều kiện để phát triển thành thứ có tổ chức và mạnh hơn nhiều.

Áp thấp nhiệt đới là gì?

Áp thấp nhiệt đới là một bước tiến hóa của vùng áp thấp trên biển. Khi vùng áp thấp nằm trên vùng biển nhiệt đới có nước ấm, thường từ khoảng 26 đến 27 độ C trở lên, nó nhận được nguồn năng lượng khổng lồ: hơi nước bốc lên liên tục từ mặt biển. Hơi nước này khi ngưng tụ ở trên cao sẽ tỏa nhiệt, hâm nóng cột không khí, khiến không khí bốc lên càng mạnh và hút gió về tâm càng dữ dội.

Cùng lúc đó, do Trái Đất tự quay, dòng không khí đổ về tâm không đi theo đường thẳng mà bị bẻ cong, tạo thành chuyển động xoáy. Ở Bắc bán cầu, nơi có Việt Nam, xoáy này quay ngược chiều kim đồng hồ. Khi hệ thống mây và gió xoáy này có tổ chức rõ rệt với sức gió mạnh nhất ở vùng gần tâm đạt cấp 6 đến cấp 7, tức khoảng 39 đến 61 km mỗi giờ, nó được gọi là áp thấp nhiệt đới.

Nói cách khác, áp thấp nhiệt đới chính là em của bão: cùng một cơ chế hình thành, cùng một cấu trúc xoáy, chỉ khác nhau ở sức gió chưa đạt ngưỡng để gọi tên là bão.

Phân biệt vùng áp thấp, áp thấp nhiệt đới và bão

Theo quy định phân loại được dùng trong các bản tin chính thức tại Việt Nam, ranh giới giữa ba khái niệm nằm ở sức gió mạnh nhất vùng gần tâm:

  • Vùng áp thấp: khí áp thấp hơn xung quanh, gió chưa mạnh đến cấp 6. Gây mây, mưa, thời tiết xấu nhưng chưa có sức tàn phá của gió xoáy.
  • Áp thấp nhiệt đới: xoáy thuận nhiệt đới có sức gió mạnh nhất cấp 6 đến cấp 7 (khoảng 39 đến 61 km/h), có thể kèm gió giật cao hơn.
  • Bão: sức gió mạnh nhất từ cấp 8 trở lên (từ khoảng 62 km/h). Bão còn được chia tiếp thành bão, bão mạnh, bão rất mạnh và siêu bão theo các ngưỡng cấp gió cao hơn.

Ranh giới này giải thích cụm từ bạn hay nghe: “áp thấp nhiệt đới có khả năng mạnh lên thành bão”. Khi áp thấp nhiệt đới tiếp tục được biển ấm nuôi năng lượng và sức gió vượt qua cấp 7 lên cấp 8, nó chính thức được nâng cấp thành bão và được đặt tên. Chiều ngược lại cũng xảy ra: bão vào gần bờ, ma sát với địa hình và mất nguồn hơi ẩm từ biển sẽ suy yếu dần thành áp thấp nhiệt đới, rồi tan thành vùng áp thấp.

Mùa áp thấp nhiệt đới ở Việt Nam

Biển Đông là một trong những vùng biển có nhiều xoáy thuận nhiệt đới hoạt động nhất thế giới. Trung bình nhiều năm, mỗi năm có khoảng trên dưới chục cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, trong đó một phần đổ bộ hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta. Mùa mưa bão thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 11, cao điểm vào các tháng 8, 9, 10, và có xu hướng dịch dần từ Bắc vào Nam theo tiến trình mùa: đầu mùa ảnh hưởng nhiều đến Bắc Bộ, giữa và cuối mùa dồn về Trung Bộ và Nam Bộ.

Vì sao không được chủ quan với áp thấp nhiệt đới

Nhiều người nghe “chỉ là áp thấp nhiệt đới, chưa phải bão” liền yên tâm, và đó là sai lầm phổ biến nhất. Sự thật là mức độ nguy hiểm của một xoáy thuận không nằm hết ở cấp gió. Áp thấp nhiệt đới thường gây ra ba mối đe dọa lớn:

Thứ nhất là mưa rất lớn. Một áp thấp nhiệt đới di chuyển chậm hoặc nằm lâu trên một khu vực có thể trút lượng mưa hàng trăm milimét, gây ngập úng đô thị, lũ trên các sông và sạt lở đất ở miền núi. Không ít trận lũ lịch sử ở miền Trung bắt nguồn từ áp thấp nhiệt đới chứ không phải bão.

Thứ hai là gió giật và dông lốc. Con số cấp 6, cấp 7 là sức gió duy trì, còn gió giật trong các ổ mây dông của áp thấp nhiệt đới có thể cao hơn vài cấp, đủ làm gãy cây, tốc mái nhà cấp bốn.

Thứ ba là biển động dữ dội. Với tàu thuyền, ngư dân và các hoạt động trên biển, áp thấp nhiệt đới nguy hiểm không kém gì bão, sóng lớn và gió mạnh trên biển luôn đi trước và rộng hơn nhiều so với phạm vi tâm xoáy.

Cần làm gì khi có tin áp thấp nhiệt đới

Nguyên tắc số một: theo dõi bản tin chính thức của Cục Khí tượng Thủy văn và thông báo của chính quyền địa phương, đặc biệt nếu bạn ở vùng ven biển, vùng trũng thấp hoặc miền núi có nguy cơ sạt lở. Đây là nguồn có thẩm quyền phát tin cảnh báo thiên tai, như chúng tôi đã nói rõ trong nguyên tắc sử dụng nguồn dữ liệu của website.

Song song đó, hãy chủ động theo dõi diễn biến mưa và gió tại chính địa phương mình trên thoitiethomnay.org, nơi bạn xem được dự báo chi tiết đến từng xã, phường và cập nhật liên tục trong ngày. Kiểm tra lại mái nhà, cắt tỉa cây quanh nhà, sạc sẵn đèn pin và điện thoại, kê cao đồ đạc nếu ở vùng dễ ngập. Những việc nhỏ làm trước một ngày luôn rẻ hơn nhiều so với khắc phục sau đó.

Câu hỏi thường gặp về áp thấp

Áp thấp nhiệt đới có được đặt tên như bão không? Không. Chỉ khi mạnh lên thành bão, xoáy thuận mới được đặt tên theo danh sách tên quốc tế. Ở Việt Nam, bão còn được đánh số thứ tự trong năm, ví dụ bão số 3, bão số 4.

Áp thấp nhiệt đới tồn tại bao lâu? Không có con số cố định. Có áp thấp nhiệt đới tan sau một hai ngày, có cơn duy trì cả tuần hoặc mạnh lên thành bão. Vòng đời phụ thuộc vào nhiệt độ mặt biển, cấu trúc gió trên cao và việc nó có đi vào đất liền hay không.

Vì sao trời oi bức trước khi áp thấp về? Trước khi vùng mây của xoáy thuận kéo đến, khu vực thường nằm trong vùng không khí bị nén và ít gió, trời quang, nắng gắt và độ ẩm cao, tạo cảm giác oi ngột rất đặc trưng mà dân gian hay gọi là trời “hầm hập chờ mưa”.

Xem đường đi của áp thấp nhiệt đới ở đâu? Bản đồ đường đi và bản tin cảnh báo chính thức do Cục Khí tượng Thủy văn phát hành. Còn để biết áp thấp gây mưa gió cụ thể ra sao tại xã, phường của bạn trong những ngày tới, bạn xem dự báo chi tiết trên thoitiethomnay.org.