Cần Thơ không bị bão trực tiếp nhưng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của triều cường và ngập lụt đô thị, với mực nước sông Hậu lập kỷ lục mới vượt báo động III. Hiện tượng này thường bị nhầm lẫn với bão do tác động của hoàn lưu khí quyển từ xa. Đỉnh triều 2,35 m đo được sáng 6/11 đã phá mốc cũ 2,33 m. Nước dâng cao gây ngập sâu nội ô, ảnh hưởng giao thông và sinh hoạt.

Thực trạng ngập lụt đô thị và kỷ lục triều cường

Câu hỏi về tần suất bão đổ bộ trực tiếp vào Cần Thơ thường vang lên, nhưng thực tế thành phố này hiếm khi đối mặt với tình huống đó. Thay vào đó, người dân địa phương phải chịu đựng hiện tượng triều cường lặp đi lặp lại hàng tháng. Sáng ngày 6/11/2025, một đợt triều cường chưa từng có đã xảy ra, khi trạm đo tại Cần Thơ ghi nhận mực nước lên tới 2,35 m.

Mức này vượt báo động III tới 35 cm, phá vỡ kỷ lục cũ là 2,33 m được thiết lập vào cuối tháng 10 cùng năm. Cơ quan Khí tượng Thủy văn Cần Thơ xác nhận đây là một diễn biến bất thường. Nguyên nhân không xuất phát từ bão tiếp cận trực tiếp, mà do hoàn lưu vòng ngoài của một cơn bão ở xa khu vực quần đảo Trường Sa tương tác với đới gió Đông Bắc.

Sự va chạm trong khí quyển này khiến nước từ các cửa sông thuộc Đồng bằng sông Cửu Long dâng cao đột ngột. Cảnh báo rủi ro thiên tai được xếp ở cấp 2, với nguy cơ ngập sâu và sạt lở vùng trũng ven sông rất cao. Thời gian ngập úng tập trung vào hai khung giờ: từ 1 giờ 30 phút đến 7 giờ 30 phút sáng, và từ 14 giờ 30 phút đến 21 giờ tối.

Tại quận Bình Thủy, nước đã dâng cao ngang bụng người đi bộ dọc theo các trục đường Cách Mạng Tháng Tám và Bùi Hữu Nghĩa. Ở phường Ninh Kiều, nước sông Cần Thơ tràn qua Bến Ninh Kiều, trong khi ở phường Cái Răng, đường Võ Nguyên Giáp ngập sâu, thậm chí cả khu dân cư Nam Long vốn trước đây cao ráo cũng bị nước tấn công. Đỉnh triều sẽ duy trì mức cao trong khoảng 1 đến 2 ngày, sau đó mực nước bắt đầu giảm mạnh từ ngày 10/11.

Nguyên nhân và cơ chế gây ngập úng tại các quận trung tâm

Cần Thơ chìm trong nước dù vắng bóng bão, chủ yếu do địa hình bằng phẳng, độ cao mặt đất chỉ dao động 0,5–1,0 m trên mực biển, nghiêng nhẹ từ Đông Bắc sang Tây Nam, tạo điều kiện cho nước triều thâm nhập sâu vào nội đồng. Chu kỳ triều trung bình 15 ngày, mỗi tháng có hai kỳ triều cường rơi vào ngày 1 và 15 âm lịch, với đỉnh nước lên cao nhất vào khung giờ 5–7 giờ sáng và 16–18 giờ chiều.

Đợt triều năm 2025 đã vượt báo động III từ 0,02 đến 0,09 m. Khu vực trũng thấp như chợ Bình Thủy trở thành điểm đen thường trực, trong khi các tuyến đường Mậu Thân, Lê Đức Thọ, Cách Mạng Tháng Tám ngập sâu 0,3–0,5 m.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ quá trình đô thị hóa: san lấp thu hẹp diện tích trữ nước tự nhiên, hệ thống cống tại nhiều hẻm bị nghẽn hoặc hư hỏng, khiến nước mưa không thấm được mà dồn thành dòng chảy mặt. Tình trạng càng trầm trọng khi đỉnh lũ nội đồng vùng ĐBSCL kết hợp với lũ đầu nguồn đổ về.

Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam cảnh báo, trong kịch bản cực đoan, mực nước tại Cần Thơ có thể tăng thêm 5–10 cm so với mức dự tính. Sự cộng hưởng giữa triều biển Đông, lũ thượng nguồn và địa hình thấp chính là cơ chế khiến ngập úng lặp lại hàng năm.

Tác động đến đời sống và hạ tầng giao thông

Ngập lụt tại Cần Thơ gây xáo trộn lớn cho đời sống và hạ tầng giao thông. Giao thông tê liệt khiến việc di chuyển trở nên khó khăn. Tại phường Bình Thủy, lực lượng Ban Chỉ huy Quân sự phải duy trì trạng thái sẵn sàng để hỗ trợ người dân.

Trong khi đó, các hộ kinh doanh và nhà dân phải kê cao hàng hóa để tránh hư hại. Tình trạng nước ngập kéo dài từ sáng sớm đến hôm sau khiến nhiều tiểu thương than phiền, khách hàng thưa thớt vì ngại đường sá lầy lội.

An toàn điện cũng là mối lo ngại lớn; Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự yêu cầu rà soát kỹ lưỡng các trụ chiếu sáng, đèn giao thông và tín hiệu nhằm ngăn ngừa rò rỉ điện. Nắp hố ga trên vỉa hè cần được kiểm tra chặt chẽ để loại bỏ nguy cơ hố sâu.

Tuy nhiên, không phải khu vực nào cũng gặp khó khăn tương tự. Bến Ninh Kiều vẫn giữ được sự an toàn, không bị ngập sâu như các năm trước nhờ vào hệ thống đê bao, âu thuyền và bờ kè đã phát huy hiệu quả thiết thực. Người dân và du khách đánh giá cao nỗ lực này, qua đó thấy rõ tầm quan trọng của công trình thủy lợi trong việc bảo vệ khu vực lõi đô thị.

Giải pháp ứng phó và chỉ đạo của thành phố

Để thực hiện chiến lược phát triển bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long theo Nghị quyết 120/NQ-CP và công tác phòng chống thiên tai theo Nghị quyết 76/NQ-CP, UBND TP Cần Thơ đã xây dựng các kế hoạch chi tiết là 131/KH-UBND và 84/KH-UBND. Giai đoạn 2016–2019, thành phố đã đầu tư tổng cộng 3.828,8 tỷ đồng, trong đó lĩnh vực phát triển đô thị nhận được 2.650 tỷ đồng.

Nguồn lực này tập trung vào dự án nâng cao khả năng thích ứng, giúp kiểm soát tình trạng ngập úng cho hơn 2.657 ha khu vực lõi thuộc hai quận Ninh Kiều và Bình Thủy. Hệ thống hạ tầng bao gồm 6,1 km kè dọc bờ sông Cần Thơ, cùng hơn 3 km kè tại các tuyến sông Cái Sơn và Mương Khai.

Hệ thống âu thuyền tại Cái Khế và Hàng Bàng cùng các cống ngăn triều như Đầu Sấu, Rạch Sao, Rạch Ranh, Rạch Súc, rạch Nước Lạnh, rạch Phó Thọ, rạch Cây Dừa, rạch Bà Lễ, rạch Trần Ngọc Quế và rạch Tham Tướng được duy trì hoạt động nhịp nhàng.

Ban Chỉ huy Phòng thủ Dân sự – Phòng chống Thiên tai & Tìm kiếm Cứu nạn (PTDS-PCTT&TKCN) thành phố duy trì trực ban liên tục 24/24 giờ, phối hợp chặt chẽ với Công an, Bộ Chỉ huy Quân sự và Đoàn Thanh niên để phân luồng giao thông, hỗ trợ xử lý xe chết máy, kiểm tra an toàn lưới điện và trạm biến áp, vận hành tối đa các van ngăn triều.

Đối với người dân, thành phố khuyến nghị chủ động phòng tránh, bảo quản tài sản, hạn chế di chuyển trong giờ triều cường đỉnh điểm và điều chỉnh linh hoạt giờ giấc đi học, tan học.

Phân biệt bão và triều cường trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Cần Thơ đối mặt với hai mối đe dọa ngập lụt có nguồn gốc khác biệt: bão thuộc về khí quyển với quỹ đạo bất định, trong khi triều cường là dao động thủy văn chịu tác động của lực hút mặt trăng, mặt trời cùng hoàn lưu gió, tuân theo chu kỳ 15 ngày. Biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng hóa tình trạng này, thể hiện rõ qua sự chênh lệch lượng mưa giữa các năm, mức 1.115 mm vào năm 1990 so với con số kỷ lục 2.132 mm vào năm 1996, với phần lớn mưa dồn vào hai tháng 9 và 10.

Để giảm thiểu rủi ro, việc xây dựng cơ chế quản lý rủi ro thiên tai đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ trung ương đến địa phương, giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng. Thành phố cũng tận dụng mạng lưới hợp tác quốc tế như ACCCRN và 100 Resilient Cities để học hỏi kinh nghiệm thích ứng. Một ví dụ điển hình là dự án hạ tầng xanh tại công viên Rạch Ngỗng, nhằm tạo không gian công cộng cải thiện khả năng thoát nước mưa, tăng cường lọc và trữ nước.

Về dự báo tương lai, đỉnh triều vào năm 2025 được dự đoán là mức cao nhất trong năm, sau đó các đợt triều sẽ thấp dần và thời gian ngập úng rút ngắn. Người dân cần chủ động cập nhật bản tin lũ khẩn cấp và tuân thủ các chỉ đạo phòng chống để thích nghi với nhịp thủy văn biến động.