Cầu vồng trắng có tên tiếng Anh là fogbow hoặc white rainbow. Đây là hiện tượng quang học khí quyển hiếm gặp. Hiện tượng xuất hiện khi ánh nắng chiếu qua lớp sương mù hoặc mây thấp. Lớp sương này chứa các hạt nước có đường kính dưới 0,05 mm. Vòng cung có hình dáng tương tự cầu vồng sau mưa. Toàn thân vòng cung mang sắc trắng bạc mờ ảo. Mép ngoài vòng cung phớt đỏ nhạt và mép trong phớt xanh lơ.
Thông tin cốt lõi về cầu vồng trắng sương mù:
- Bản chất vật lý: Hiện tượng sinh ra do nhiễu xạ ánh sáng qua hạt nước nhỏ hơn 0,05 mm. Kích thước hạt thường từ 10 đến 20 µm.
- Khác biệt với cầu vồng mưa: Giọt mưa từ 0,5 đến 2 mm tạo ra 7 màu sắc nét. Hạt sương nhỏ làm các chùm tia nhiễu xạ chồng lấn lên nhau, hòa trộn thành màu trắng.
- Góc quan sát: Vòng cung lệch khoảng 35 đến 42 độ so với điểm đối nhật.
- Địa điểm tại Việt Nam: Thường gặp tại các thung lũng như Đà Lạt thuộc thời tiết Lâm Đồng, Sa Pa, Y Tý hoặc vùng biển sáng sớm.
Cơ chế vật lý tạo nên màu trắng của cầu vồng sương mù
Vòng cung sương mù không có 7 màu rực rỡ như cầu vồng thông thường. Hiện tượng này bắt nguồn từ kích thước hạt nước và đặc tính sóng ánh sáng.
Hiệu ứng nhiễu xạ qua hạt nước siêu nhỏ
Khi ánh sáng mặt trời gặp giọt nước, hai hiện tượng cùng xảy ra là khúc xạ và nhiễu xạ. Ở giọt mưa lớn từ 0,5 đến 2 mm, khúc xạ và phản xạ bên trong hạt nước chiếm ưu thế. Lăng kính hạt nước tách ánh sáng thành 7 màu đơn sắc từ đỏ đến tím.
Ngược lại, giọt sương mù có kích thước rất bé, chỉ từ 10 đến 20 micromet. Khi kích thước hạt gần bằng bước sóng ánh sáng (0,38 đến 0,75 micromet), hiện tượng nhiễu xạ trở nên rất mạnh. Sóng ánh sáng bị bẻ cong quanh mép từng giọt sương li ti.
Sự chồng lấn quang phổ và dải màu trắng bạc
Nhiễu xạ làm góc lệch của các bước sóng mở rộng đáng kể. Các chùm tia đỏ, xanh và tím không tách rời mà chồng chéo lên nhau. Sự pha trộn toàn bộ các màu này tạo ra dải sáng trắng thuần khiết.
Ở cự ly gần, người xem vẫn thấy dải mép ngoài có viền mỏng màu đỏ cam nhạt. Mép trong cùng có viền màu xanh lơ. Hiện tượng giao thoa sóng ánh sáng này tương tự cơ chế ở dải mây ngũ sắc nhiều màu trên các đám mây mỏng.
Đặc điểm khúc xạ yếu ở biên giọt nước
Do kích thước hạt quá nhỏ, đường đi của tia sáng bên trong giọt nước bị rút ngắn đáng kể. Góc lệch khúc xạ không đủ lớn để tách rời các bước sóng màu đỏ và màu tím. Năng lượng ánh sáng chủ yếu bị bẻ cong ở bề mặt ngoài của giọt nước.

So sánh chi tiết giữa cầu vồng trắng và cầu vồng mưa thông thường
Bảng số liệu dưới đây so sánh các chỉ số vật lý cụ thể giữa hai hiện tượng quang học.
| Đặc điểm quang học | Cầu vồng trắng (Fogbow) | Cầu vồng mưa (Rainbow) |
|---|---|---|
| Kích thước giọt nước | Dưới 0,05 mm (10–20 µm) | Từ 0,5 mm đến 2,0 mm |
| Cơ chế vật lý chủ đạo | Nhiễu xạ ánh sáng | Khúc xạ và phản xạ toàn phần |
| Màu sắc hiển thị | Trắng bạc đồng nhất, mép phớt đỏ hoặc lam | 7 màu rực rỡ riêng biệt (đỏ đến tím) |
| Độ rộng của dải cung | Bản cung dày và rộng gấp 2 lần | Dải cung mảnh, sắc nét khoảng 2 độ góc |
| Môi trường xuất hiện | Màn sương mù, mây tầng thấp, đỉnh núi | Cơn mưa rào vừa dứt kèm nắng chiếu |
Độ dày bản cung và góc mở quang học
Kích thước hạt nước quyết định trực tiếp tới bề rộng của dải cung. Nhiễu xạ tán các tia sáng theo góc rộng hơn khúc xạ hình học. Nhờ đó dải cầu vồng trắng thường dày gấp đôi cầu vồng mưa thông thường.
Độ rực rỡ và độ tương phản quang học
Cầu vồng mưa có độ tương phản cao với nền mây đen phía sau. Ngược lại, cầu vồng trắng nằm trên nền sương mù trắng xóa. Độ tương phản thấp khiến mắt người cần thời gian thích nghi để nhận biết đầy đủ vòng cung.

Điều kiện khí tượng cần thiết để cầu vồng trắng xuất hiện
Cầu vồng trắng xuất hiện khi có sự kết hợp chặt chẽ giữa độ ẩm, nắng sớm và cấu trúc của lớp sương.
Mật độ sương mù và kích thước giọt nước
Lớp sương mù phải đủ mỏng để ánh nắng mặt trời có thể chiếu xuyên qua. Nếu sương quá dày, ánh sáng bị suy giảm hoàn toàn trước khi tới mắt người xem. Nếu sương quá thưa, lượng giọt nước không đủ để tập hợp thành hình cung phản xạ.
Các giọt sương trong khối khí cần có kích thước đồng đều. Nếu có giọt mưa phùn lớn xen lẫn, dải sáng trắng sẽ bị nhòe và biến mất. Sự xuất hiện của dải mây tầng cao như mây ti tích Cirrocumulus cho thấy tầng đối lưu đang có sự phân tầng nghịch nhiệt ổn định.
Góc cao mặt trời dưới 42 độ
Góc chiếu của mặt trời là yếu tố tiên quyết. Mặt trời phải nằm ở góc thấp hơn 42 độ so với đường chân trời. Góc chiếu đẹp nhất là từ 10 đến 30 độ vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Nếu mặt trời lên quá cao, vòng cung quang học sẽ chìm xuống dưới mặt đất.
Vị trí đứng của người quan sát
Người quan sát phải đứng quay lưng lại với nguồn sáng mặt trời. Mắt nhìn thẳng về phía màn sương mù phía trước. Tâm của vòng cung cầu vồng trắng nằm thẳng hàng với bóng đầu người quan sát in trên nền đất hoặc mặt sương.

Những địa điểm dễ quan sát cầu vồng trắng tại Việt Nam
Tại Việt Nam, khí hậu gió mùa kết hợp địa hình núi dốc tạo ra các thung lũng tụ sương lý tưởng vào mùa thu đông.
Khu vực núi cao Tây Bắc
Khu vực đỉnh Fansipan, đèo Ô Quy Hồ tại Sa Pa và xã Y Tý tỉnh Lào Cai thường xuyên xuất hiện cầu vồng sương mù. Từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, không khí lạnh khô tràn về bề mặt tạo nên biển mây thung lũng. Khi nắng sớm chiếu qua mép sương mù, du khách đứng trên sườn dốc dễ dàng nhìn thấy vòng cung trắng.
Cao nguyên Lâm Viên Đà Lạt
Thành phố Đà Lạt và huyện Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng nằm ở độ cao trên 1.500 m. Các thung lũng hồ Tuyền Lâm, đồi chè Cầu Đất hay đỉnh Langbiang tích tụ sương mù bức xạ dày đặc vào ban đêm. Khoảng 6 giờ đến 7 giờ 30 phút sáng, khi nắng sớm chiếu xiên qua rặng thông, cầu vồng trắng hiển thị rõ nét trên triền đồi.
Để nhận định thời điểm sương mù tan, chuyên gia dùng ảnh mây vệ tinh viễn thám. Họ kết hợp đo độ che phủ mây Okta để tính tỷ lệ quang mây.

Hướng dẫn kỹ thuật chụp ảnh và quan sát cầu vồng trắng an toàn
Độ tương phản giữa dải cầu vồng trắng và màn sương mù phía sau rất thấp. Việc quan sát và chụp ảnh đòi hỏi người xem áp dụng một số phương pháp cụ thể.
Dùng kính phân cực để tăng tương phản
Mắt thường khó nhận ra cầu vồng trắng nếu ánh sáng nền quá chói. Đeo kính râm phân cực xoay nhẹ theo góc 45 độ giúp lọc bớt ánh sáng tán xạ. Phương pháp này làm nổi bật đường viền vòng cung trắng trên nền mù.
Cài đặt thông số máy ảnh và điện thoại
Khi chụp bằng điện thoại di động, người chụp nên hạ bù sáng từ 1 đến 2 nấc để tránh cháy sáng vùng sương. Sử dụng kính lọc phân cực CPL gắn trước ống kính máy ảnh giúp tách rõ ranh giới giữa vòng cung và màn sương.
Thời điểm vàng và góc đứng chụp ảnh
Thời gian chụp đẹp nhất kéo dài từ 15 đến 30 phút sau khi mặt trời mọc. Người chụp cần chọn vị trí đứng cao hơn lớp sương, nhìn xuống thung lũng nơi sương chuyển động chậm. Tránh hướng ống kính thẳng vào mặt trời để bảo vệ mắt và thiết bị.
Câu hỏi thường gặp về hiện tượng cầu vồng trắng sương mù
1. Cầu vồng trắng có phải là điềm báo thời tiết xấu không?
Không. Cầu vồng trắng là hiện tượng quang học tự nhiên. Hiện tượng chỉ chứng tỏ lớp sương mù mỏng đang tiếp xúc với ánh nắng và thường báo hiệu một ngày nắng ráo sau khi sương tan.
2. Cầu vồng trắng khác gì so với hiện tượng hào quang mặt trời?
Hào quang xuất hiện quanh mặt trời ở góc 22 độ do tinh thể băng trong mây ti tầng gây ra khi người xem nhìn về nguồn sáng. Cầu vồng trắng xuất hiện ở góc 42 độ ngược hướng mặt trời do hạt nước lỏng trong sương mù.
3. Vì sao cầu vồng trắng lại rộng hơn cầu vồng mưa thông thường?
Hạt sương siêu nhỏ làm sóng ánh sáng bị bẻ cong theo nhiều góc rộng. Điều này khiến bản cung cầu vồng trắng rộng gấp đôi cầu vồng mưa.
4. Có thể quan sát cầu vồng trắng vào ban đêm không?
Có. Khi ánh trăng tròn đủ sáng chiếu qua màn sương mù, hiện tượng cầu vồng trắng mặt trăng sẽ hình thành với dải sáng trắng mờ ảo tương tự ban ngày.
5. Kích thước hạt nước bao nhiêu thì bắt đầu thấy màu sắc phân tách?
Khi hạt nước vượt quá 0,1 mm, khúc xạ mạnh hơn nhiễu xạ. Các dải màu đỏ, vàng, lam bắt đầu tách rời thay vì hòa trộn thành màu trắng.