Có một nghịch lý quen thuộc ở Việt Nam: những ngày nắng gắt 37 độ thì ai cũng lo chống nắng, nhưng vào một sáng mùa thu mát mẻ 26 độ, trời trong xanh dễ chịu, người ta thoải mái ra đường không mũ không kem. Trớ trêu là ngày mát mẻ ấy tia cực tím có thể mạnh hơn hẳn ngày oi bức kia.
Lý do nằm ở chỗ chỉ số UV và nhiệt độ là hai đại lượng hoàn toàn khác nhau, đo hai thứ khác nhau, và không đi cùng nhau. Bài này giải thích chỉ số UV thực chất là gì, mức nào bắt buộc phải chống nắng, cách tự đoán mức UV mà không cần thiết bị, và những gì thực sự hiệu quả trong việc che chắn.
Chỉ số UV là gì?
Chỉ số UV, viết đầy đủ là chỉ số tia cực tím toàn cầu, là thang đo cường độ bức xạ cực tím từ mặt trời chiếu xuống bề mặt Trái Đất tại một thời điểm. Thang này do Tổ chức Y tế Thế giới cùng Tổ chức Khí tượng Thế giới và các cơ quan liên quan chuẩn hóa từ năm 2002, nên các nước dùng chung một hệ, con số 8 ở Nha Trang có ý nghĩa giống hệt con số 8 ở Sydney hay Los Angeles.
Điểm cần nhớ ngay từ đầu: chỉ số này đo bức xạ, không đo nhiệt. Nhiệt độ cho biết không khí quanh bạn nóng hay lạnh. Chỉ số UV cho biết tia cực tím đang tấn công da và mắt bạn mạnh đến đâu. Hai chuyện này có thể diễn ra độc lập với nhau, và đó là điều chúng tôi sẽ nói kỹ ở phần dưới.
Về mặt kỹ thuật, mỗi đơn vị UV tương đương 25 miliwatt bức xạ trên mỗi mét vuông, đã được hiệu chỉnh theo mức độ nhạy cảm của da người. Bạn không cần nhớ con số này, chỉ cần biết thang chạy từ 0 và càng cao càng nguy hiểm.
Thang chỉ số UV và mức nào cần chống nắng
Tổ chức Y tế Thế giới chia thang UV thành năm mức, mỗi mức một màu chuẩn quốc tế:
- 1 đến 2, mức Thấp, màu xanh lá
- 3 đến 5, mức Trung bình, màu vàng
- 6 đến 7, mức Cao, màu cam
- 8 đến 10, mức Rất cao, màu đỏ
- Từ 11 trở lên, mức Cực cao, màu tím
Nhưng về hành động thực tế, Tổ chức Y tế Thế giới không đưa ra năm lời khuyên riêng biệt mà gom lại thành ba nhóm, và đây là cách nhớ đơn giản nhất:
- UV từ 0 đến 2: bạn có thể thoải mái ở ngoài trời, không cần biện pháp đặc biệt.
- UV từ 3 đến 7: cần chống nắng. Tìm bóng râm vào giờ giữa trưa, mặc áo che, đội mũ, thoa kem chống nắng.
- UV từ 8 trở lên: bảo vệ tối đa. Tránh ra ngoài vào giờ giữa trưa, và việc che chắn đầy đủ trở thành bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.
Một nguyên tắc quan trọng đi kèm: khi đã cần chống nắng thì phải dùng đồng thời nhiều biện pháp chứ không chỉ một. Kem chống nắng không thay thế được mũ và áo, và ngược lại.
Cơ quan khí tượng Việt Nam dùng ngưỡng hơi khác một chút khi cảnh báo trên bản tin: 3 đến 5 là trung bình, 6 đến 8 là cao, và trên 8 là rất cao. Hai cách chia này tương thích với nhau, chỉ khác ở ranh giới chi tiết.
Chỉ số UV ở Việt Nam cao đến mức nào?
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, từ khoảng vĩ độ 8 đến 23 độ Bắc, nghĩa là mặt trời gần như thẳng đỉnh đầu quanh năm. Đây là lý do chỉ số UV ở nước ta cao hơn hẳn các nước ôn đới và cao suốt mười hai tháng chứ không chỉ mùa hè.
Các bản tin của cơ quan khí tượng cho thấy điều đó rất rõ. Chỉ trong một ngày giữa tháng 7 năm 2023, chỉ số UV cực đại lúc 12 giờ tại các đô thị lớn đồng loạt chạm ngưỡng Rất cao: Hải Phòng và Nha Trang thuộc Khánh Hòa đạt 9,6, Hội An 9,4, Huế và Hà Nội 9,2, Hạ Long cùng Đà Nẵng 9,0, TP. Hồ Chí Minh 8,9 và Cà Mau 8,8. Không một thành phố nào trong danh sách nằm dưới ngưỡng cần bảo vệ tối đa.
Điều đáng chú ý hơn là mức cao này không chỉ xuất hiện giữa mùa hè. Ngay cả vào những tháng cuối năm khi miền Bắc đã se lạnh, các tỉnh phía Nam vẫn thường xuyên ghi nhận chỉ số UV ở mức Rất cao. Trời không nóng, nhưng tia cực tím vẫn ở mức cần che chắn đầy đủ.
Vì sao trời mát vẫn có thể UV rất cao?
Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất về tia UV, và nguyên nhân nằm ở chỗ hai đại lượng này được quyết định bởi những thứ khác nhau.
Nhiệt độ mà bạn cảm nhận phụ thuộc vào nhiệt độ không khí, độ ẩm và gió. Một ngày trời quang nhưng có gió mùa thổi về sẽ mát mẻ dễ chịu. Chúng tôi đã phân tích kỹ cơ chế này trong bài nhiệt độ cảm nhận.
Còn cường độ tia UV phụ thuộc vào những yếu tố khác hẳn: góc chiếu của mặt trời, tầng ozone, mây, độ cao và bề mặt phản xạ. Gió không làm giảm tia UV chút nào. Trời quang, ít mây lại làm UV mạnh hơn, trong khi cảm giác lại dễ chịu vì không khí thoáng.
Kết quả là hai kịch bản thường gặp ở Việt Nam. Một ngày mát 25 độ, trời trong veo, gió nhẹ, chỉ số UV có thể lên tới 9, mức Rất cao. Ngược lại một ngày oi bức 35 độ nhưng mây phủ dày, chỉ số UV có khi chỉ 5, mức Trung bình. Người ra đường theo cảm giác nóng lạnh sẽ chống nắng sai vào cả hai ngày.
Còn một hiểu lầm nữa liên quan: nhiều người nghĩ trời râm mát là an toàn. Thực tế, mây mỏng vẫn cho tới khoảng 80% tia UV xuyên qua. Trời âm u không đồng nghĩa với không cần chống nắng.
Cách nhận biết UV cao khi không có số liệu: quy tắc bóng nắng
Không phải lúc nào bạn cũng có sẵn số liệu, và có một cách kiểm tra không cần thiết bị nào cả, chỉ cần nhìn xuống chân mình.
Quy tắc rất đơn giản: nếu bóng của bạn ngắn hơn chiều cao thật của bạn, tia UV đang mạnh và cần chống nắng. Nếu bóng dài hơn người, mặt trời đã xuống thấp và tia UV yếu hơn nhiều.
Cơ sở của quy tắc này là góc chiếu mặt trời. Khi bóng đúng bằng chiều cao, mặt trời đang ở góc 45 độ, tương ứng chỉ số UV khoảng 4. Bóng càng ngắn thì mặt trời càng cao và UV càng mạnh, tăng rất nhanh chứ không tăng đều.
Điều này cũng giải thích vì sao khung giờ nguy hiểm nhất là từ 10 giờ đến 16 giờ. Riêng khoảng 10 giờ tới 14 giờ đã chiếm khoảng 60% tổng lượng tia UV của cả ngày. Đáng chú ý là đỉnh UV rơi vào khoảng giữa trưa, sớm hơn đỉnh nhiệt độ vốn thường đến vào đầu giờ chiều. Nghĩa là lúc bạn thấy nóng nhất chưa chắc là lúc tia UV mạnh nhất.
Chống nắng thế nào cho đúng
Hiểu con số SPF và PA trên nhãn kem
Hai ký hiệu này đo hai loại tia khác nhau. SPF đo khả năng chống tia UVB, loại gây cháy nắng. PA đo khả năng chống tia UVA, loại đâm sâu gây lão hóa da và nám. Ở Việt Nam nên chọn sản phẩm có cả hai, hoặc ghi “phổ rộng”.
Về SPF, có một điều ít người biết: mức bảo vệ tăng rất chậm khi con số tăng. SPF 15 chặn khoảng 93% tia UVB, SPF 30 chặn 97%, SPF 50 chặn 98%, và SPF 100 chặn 99%. Nghĩa là SPF 100 hoàn toàn không gấp đôi SPF 50, chênh nhau chỉ một điểm phần trăm. Không có loại kem nào chặn được 100%.
Về PA, số dấu cộng càng nhiều thì chống UVA càng tốt: PA+ là thấp, PA++ trung bình, PA+++ cao, và PA++++ là mức cao nhất hiện có.
Bôi bao nhiêu mới đủ
Đây là chỗ hầu hết chúng ta làm sai, và nó quan trọng hơn cả việc chọn SPF cao. Con số SPF trên nhãn được đo trong phòng thí nghiệm với lượng kem 2 miligam trên mỗi centimet vuông da. Các nghiên cứu cho thấy trong thực tế, phần lớn mọi người chỉ bôi khoảng một phần tư đến một nửa lượng đó.
Vấn đề là bôi một nửa lượng không cho một nửa mức bảo vệ mà thấp hơn nhiều. Một tuýp SPF 50 bôi quá mỏng có thể chỉ còn hiệu quả tương đương SPF 15 bôi đủ.
Cách đo đơn giản là quy tắc hai ngón tay: bóp một vạch kem chạy dọc theo ngón trỏ và ngón giữa, đó là lượng cho riêng mặt và cổ, tương đương khoảng nửa thìa cà phê. Nếu che cả người thì cần khoảng 35 mililit, tức chừng bảy thìa cà phê. Và cần bôi lại sau mỗi hai tiếng, sớm hơn nếu bơi hoặc ra nhiều mồ hôi.
Áo chống nắng và che chắn vật lý
Văn hóa mặc áo chống nắng, đeo khẩu trang và găng tay khi đi xe máy của người Việt về cơ bản là đúng hướng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất liệu chứ không phải độ dày. Vải polyester, denim, cotton dệt dày, màu tối chống UV tốt hơn hẳn. Một chiếc áo thun cotton trắng mỏng chỉ tương đương chỉ số chống nắng khoảng 5, cho lọt tới một phần năm lượng tia UV.
Nếu mua áo chống nắng chuyên dụng, hãy tìm chỉ số UPF trên nhãn. UPF 50 chặn khoảng 98% tia UV. Điều này có nghĩa bạn không cần mặc thật dày và nóng bức, chỉ cần chọn đúng loại vải.
Kính râm chống UV kết hợp mũ rộng vành có thể giảm tới 98% lượng tia UV vào mắt, giúp phòng đục thủy tinh thể và mộng thịt về lâu dài.
Ngồi trong ô tô có an toàn không?
Không hoàn toàn, và đây là điều nhiều tài xế bất ngờ. Kính chắn gió phía trước chặn trung bình khoảng 96% tia UVA, nhưng kính cửa bên chỉ chặn khoảng 71%. Nghĩa là cánh tay và một bên mặt của bạn vẫn nhận tia UVA đều đặn trong mỗi chuyến đi. Đây là lý do nhiều người lái xe lâu năm có làn da một bên mặt lão hóa rõ hơn bên kia.
Những hiểu lầm phổ biến về tia UV
Da ngăm thì không cần chống nắng?
Sai. Người Việt phần lớn thuộc nhóm da trung bình đến ngăm, lượng melanin nhiều hơn giúp giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ. Da ngăm vẫn cháy nắng, vẫn lão hóa, vẫn có nguy cơ ung thư da và tổn thương mắt.
Chỉ cần chống nắng khi đi biển hay đi chơi?
Sai. Tác hại của tia UV mang tính tích lũy suốt đời. Mười lăm phút đi chợ mỗi ngày, ba mươi phút đưa đón con, một tiếng chạy xe máy đi làm, cộng dồn qua nhiều năm còn nhiều hơn vài ngày nghỉ ở biển.
Có nên phơi nắng để bổ sung vitamin D không?
Lượng nắng cần cho vitamin D ít hơn nhiều so với hình dung của đa số. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, chỉ cần để hở mặt, tay và cánh tay khoảng mười hai phút, hai đến ba lần mỗi tuần, ở điều kiện chỉ số UV bằng 7 là đủ với người da nhạy cảm. Ở Việt Nam, lượng nắng bạn nhận được trong sinh hoạt thường ngày gần như luôn vượt mức đó, nên không cần phơi nắng chủ động.
Xem chỉ số UV ở đâu?
Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia công bố dự báo chỉ số UV cực đại hằng ngày cho các đô thị lớn và điểm du lịch, bạn có thể theo dõi trên trang dự báo chính thức của cơ quan khí tượng. Nếu không tra được, quy tắc bóng nắng ở phần trên là phương án thay thế đủ dùng cho quyết định hằng ngày.
