Gió phơn hay còn gọi là gió Lào là hiện tượng thời tiết khô nóng đặc trưng, thường ảnh hưởng mạnh mẽ đến khu vực Bắc Trung Bộ. Hiện tượng này xảy ra khi khối không khí ẩm di chuyển từ Lào vượt qua dãy núi Trường Sơn, mất nước và trở nên khô nóng khi tràn xuống sườn phía Nam. Việc nắm rõ cơ chế hình thành giúp người dân ở vùng Bắc, Trung và Nam Việt Nam chủ động hơn trong việc thích nghi với các đợt nắng nóng gay gắt.
Khái niệm gió phơn
Gió phơn, hay Foehn trong thuật ngữ quốc tế, là hiện tượng khí tượng đặc trưng bởi luồng khí khô nóng di chuyển từ đỉnh núi xuống vùng thấp. Cơ chế hình thành nên nó là hiệu ứng đoạn nhiệt, xảy ra khi khối không khí bị đẩy lên cao để vượt qua chướng ngại vật địa hình rồi hạ nhiệt độ theo quy luật vật lý khi xuống dốc.
Tại Việt Nam, người dân quen thuộc với tên gọi gió Lào hay gió Tây Nam khô nóng để chỉ hiện tượng này. Trên toàn cầu, cùng một cơ chế vật lý nhưng được đặt tên khác biệt tùy vùng miền: khu vực Bắc Mỹ và Canada gọi là Chinook, còn tại Tây Ban Nha thì có tên Bilbao. Dù mang danh xưng khác nhau, tất cả đều chung một đặc tính là luồng gió khô nóng hình thành sau khi vượt qua dãy núi.
Nguyên nhân hình thành gió phơn do đâu?
Nguyên nhân chính là sự chắn ngang của dãy núi đối với luồng gió ẩm. Khi gió mang hơi ẩm gặp núi, nó buộc phải leo dốc.
- Sườn đón gió: Không khí chuyển động lên cao. Cứ 100m, nhiệt độ giảm 0,6°C. Hơi nước ngưng tụ, tạo mây và gây mưa. Lượng mưa lớn khiến khối khí mất đi phần lớn độ ẩm.
- Sườn khuất gió: Sau khi vượt đỉnh, khối khí khô bắt đầu di chuyển xuống. Nhiệt độ tăng lên theo tốc độ 1°C/100m. Áp suất khí quyển tăng khiến không khí bị nén đoạn nhiệt.
Kết quả là gió về chân núi trở nên rất khô và nóng. Dãy núi càng cao, hiệu ứng này càng mạnh.
Phạm vi hoạt động của gió phơn
Hiện tượng này thường xuất hiện tại những nơi có địa hình núi cao chắn gió. Tại Việt Nam, gió phơn hoạt động mạnh nhất ở khu vực Bắc Trung Bộ vào giai đoạn đầu mùa hạ, từ tháng 5 đến tháng 7. Các địa phương chịu tác động nghiêm trọng gồm Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Đà Nẵng.
Dòng khí Tây Nam khô nóng bắt nguồn từ Vịnh Thái Lan, di chuyển qua lãnh thổ Lào và Campuchia, vượt qua dãy Trường Sơn Bắc rồi đổ bộ vào vùng ven biển Trung Bộ. Trên phạm vi quốc tế, gió phơn cũng là hiện tượng phổ biến tại các dãy núi như Alps hay Rocky.
Ảnh hưởng của hoạt động gió phơn đến khí hậu Việt Nam
Gió phơn mang lại những tác động tiêu cực rõ rệt đến môi trường và đời sống.
- Nông nghiệp: Nhiệt độ cao, độ ẩm thấp làm cây trồng mất nước nhanh, gây héo úa, giảm năng suất. Đất đai khô cằn, hạn hán xảy ra.
- Sức khỏe: Cảm giác mệt mỏi, khó chịu, tăng nguy cơ mất nước, say nắng. Người già, trẻ em và người có bệnh nền tim mạch/hô hấp dễ bị tổn thương.
- Cháy rừng: Thảm thực vật khô kiệt trở thành vật liệu bắt lửa nhạy cảm. Gió mạnh làm lửa lan rộng nhanh chóng, gây thiệt hại lớn về môi trường.
- Môi trường: Ao hồ cạn kiệt, không khí ngột ngạt.
Hiện tượng gió phơn tại Việt Nam và những điều cần biết
Gió Lào là cách gọi dân gian dành cho hiện tượng gió phơn, phổ biến nhất ở vùng Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ. Cơ chế vận hành bắt đầu khi khối không khí ẩm từ Vịnh Thái Lan di chuyển về hướng Tây, va phải dãy Trường Sơn nên bị chặn lại, buộc phải trồi lên cao và tạo mưa lớn cho sườn Tây thuộc lãnh thổ Lào và Campuchia.
Sau khi mất đi phần lớn hơi ẩm, khối khí khô ráo tiếp tục di chuyển, tràn xuống sườn Đông ven biển Trung Bộ. Trong quá trình hạ thấp độ cao, nhiệt độ gia tăng; vào các đợt hoạt động mạnh, mức nhiệt có thể chạm mốc 39-43°C trong khi độ ẩm tụt xuống dưới 30%. Hiện tượng này thường diễn ra từ tháng 4 đến tháng 9, với cường độ cao nhất vào khung giờ trưa và chiều.
Hiệu ứng gió phơn là quá trình không khí ẩm bị chặn bởi dãy núi, gây mưa ở sườn đón gió. Khi vượt qua đỉnh, khối khí khô hạ nhiệt độ theo quy luật đoạn nhiệt, trở nên nóng bức ở sườn khuất gió. Hiện tượng này phổ biến tại khu vực có địa hình núi cao, điển hình là vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam.
Gió Lào, một dạng gió phơn, tác động mạnh mẽ dọc ven biển, trải dài từ tỉnh Nghệ An xuống tận cực Nam Trung Bộ. Các địa phương chịu ảnh hưởng rõ nét nhất bao gồm Quảng Bình, Thừa Thiên Huế và Quảng Trị. Thời điểm gió thường xuất hiện vào mùa hè, cụ thể từ tháng 4 hoặc tháng 5 đến tháng 8 hoặc tháng 9, tùy thuộc vào đặc thù khí hậu từng vùng.
