Hồ điều hòa giảm ngập đô thị thế nào khi gặp mưa to? Công trình này hoạt động như một bể chứa nước tạm thời, thu gom dòng chảy tràn và giảm áp lực lên hệ thống cống thoát nước, qua đó hạn chế tình trạng úng ngập nghiêm trọng.

Hồ điều hòa là gì và vai trò trong chống ngập

Theo PGS Nguyễn Văn Hùng, nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Xây dựng Hà Nội, việc bê tông hóa mạnh khiến mặt nước, cây xanh bị thu hẹp, dẫn đến tình trạng ngập lụt. Hồ điều hòa (hay hồ điều tiết) là công trình chứa nước được thiết kế nhằm thu gom và lưu trữ lượng nước mưa hoặc nước thải bề mặt trong một khoảng thời gian nhất định.

Thay vì để nước chảy tràn gây ngập úng, hồ sẽ tiếp nhận nước, giữ lại và xả ra môi trường một cách từ từ, có kiểm soát. Hồ không chỉ dừng lại ở việc chống ngập mà còn điều hòa vi khí hậu, cải thiện cảnh quan và tạo không gian xanh cho đô thị. Hồ điều tiết còn như một bộ đệm giúp kiểm soát dòng chảy nước mưa, giảm tải cho hệ thống thoát nước, tăng khả năng thấm xuống tầng nước ngầm và làm mát không gian xung quanh.

Cơ chế hoạt động cụ thể của hồ điều hòa

Quy trình vận hành của hồ điều hòa tuân theo chu trình thu gom, trữ tạm và xả kiểm soát. Trong những đợt mưa lớn, nước từ bề mặt đường và khu vực lân cận được tập trung về hồ nhờ hệ thống ống và rãnh dẫn. Việc giữ lại tạm thời khối lượng nước này giúp làm chậm dòng chảy, ngăn chặn tình trạng nước tràn ồ ạt gây quá tải cho mạng lưới thoát nước.

Khi mưa ngừng, nước tích tụ sẽ được thải ra ngoài từ từ qua các cửa xả hoặc van điều tiết. Để nâng cao hiệu quả, hệ thống này thường liên kết với các trạm bơm và bể điều tiết.

Tại Hà Nội, các trạm bơm công suất lớn như Yên Nghĩa (120m³/s), Liên Mạc (170m³/s) và Yên Sở (90m³/s) có tầm ảnh hưởng lớn trong việc chủ động tiêu thoát nước. Các dự án cải tạo như hồ điều hòa Công viên Cầu Giấy và công viên Nghĩa Đô, với việc lắp đặt hệ thống đường ống cùng thiết bị trạm bơm mới, góp phần giảm tải cho lưu vực sông Tô Lịch – Tả Nhuệ. Riêng hồ Thụy Phương 2, sở hữu dung tích khoảng 0,5 triệu m³, đã kiến tạo một trục tiêu thoát nước thứ cấp chủ động và hiệu quả đổ ra Sông Nhuệ.

Thực trạng và giải pháp chống ngập tại hà nội

Theo ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Cấp thoát nước thuộc Sở Xây dựng Hà Nội, hồ điều hòa đô thị mới chỉ đáp ứng được 18,7% quy hoạch, trong khi hệ thống thoát nước mới bao phủ 25% diện tích nội thành.

Trước tình trạng này, thành phố đang đẩy nhanh tiến độ xây dựng 7 hồ điều hòa mới với tổng mức đầu tư hơn 5.000 tỷ đồng, nhằm nâng cao năng lực tiêu thoát nước, giảm thiểu ngập úng tại các khu vực trọng điểm trong mùa mưa. Các công trình này bao gồm hồ Phú Đô, Thụy Phương 2, Yên Nghĩa 1, Yên Nghĩa 2, Mễ Trì, Liên Mạc 1 và Chèm, với mục tiêu hoàn tất trước mùa mưa bão năm 2026.

Trong đó, dự án hồ Phú Đô có quy mô lớn nhất với diện tích hơn 36 ha, mặt nước chiếm trên 31 ha, tổng vốn đầu tư khoảng 800 tỷ đồng. Hồ Thụy Phương 2 có diện tích mặt nước khoảng 14,5 ha, ngân sách hơn 700 tỷ đồng. Hai hồ Yên Nghĩa 1 và 2 có tổng mức đầu tư hơn 1.100 tỷ đồng.

Riêng hồ đầu mối Mễ Trì (Đồng Bông 2) có diện tích khoảng 12 ha, tổng vốn gần 370 tỷ đồng. Tính đến tháng 6/2026, các dự án này đạt trung bình khoảng 90% khối lượng thi công, phấn đấu hoàn thành trước ngày 30/6. Trước đó, Hà Nội đã có kế hoạch giai đoạn 2016-2020 đào và bổ sung thêm 25 hồ tại khu vực nội thành, như hồ Công viên CV1 (quận Cầu Giấy) rộng 32 ha, trong đó 19 ha là mặt hồ.

Nguyên nhân gây ngập và hạn chế của hạ tầng hiện tại

Sự cố ngập úng nghiêm trọng, gây thiệt hại kinh tế ước tính hơn 5.000 tỷ đồng và ảnh hưởng trực tiếp đến 100.000 hộ dân, chủ yếu do lượng mưa cực đoan. Cụ thể, tại nhiều khu vực, mức mưa ghi nhận lên tới 600mm trong vòng 2 ngày, một con số gấp đôi khả năng xử lý vốn có của mạng lưới thoát nước.

Bên cạnh yếu tố khí hậu, quá trình đô thị hóa với mật độ bê tông hóa cao đã làm giảm diện tích mặt nước và cây xanh, khiến vỉa hè và lòng đường trở nên cứng, làm tăng lượng nước chảy tràn vào hệ thống ống. Tình trạng này càng trầm trọng hơn khi các hồ điều hòa bị thu hẹp diện tích và các trạm bơm trọng điểm như Yên Nghĩa (công suất 120m³/s) và Liên Mạc (170m³/s) không thể vận hành hết hiệu quả do thiếu hụt hồ chứa và kênh dẫn nước.

Lợi ích kép và xu hướng quy hoạch bền vững

Ngoài chức năng chống ngập, hồ điều hòa mang lại lợi ích kép về môi trường và cảnh quan. Hồ giúp điều hòa vi khí hậu khu vực, làm mát không gian xung quanh và giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Việc kết hợp hồ với cây xanh, công viên tạo ra không gian sinh hoạt cộng đồng, nâng cao chất lượng sống.

Hướng tới phát triển đô thị bền vững, hồ điều tiết còn tăng khả năng thấm xuống tầng nước ngầm, bổ sung nguồn nước tự nhiên và nâng cao giá trị sinh thái. Đây là yếu tố quan trọng để xây dựng môi trường sống trong lành, thân thiện và cân bằng hệ sinh thái trong đô thị.