Sapo: Thành phố Nội đang đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện quy hoạch thoát nước đô thị nhằm giải quyết tình trạng ngập úng ngày càng nghiêm trọng. Dự kiến trong tháng 9 năm 2026, thành phố sẽ chính thức phê duyệt đồ án mới. Quy hoạch bổ sung nhiều giải pháp kỹ thuật then chốt như mở rộng hồ điều hòa, phát triển hạ tầng ngầm và cập nhật kịch bản mưa cực đoan để thích ứng với biến đổi khí hậu.
Bối cảnh ngập úng và nguyên nhân lịch sử
Vùng đất trũng này vốn bị ngập úng suốt hàng ngàn năm khi mưa lớn. Cơ sở để thiết kế đê điều và hành lang thoát lũ tự nhiên là Bản đồ địa hình, thủy hệ do kỹ sư địa lý – thủy lợi người Pháp khảo sát và lập năm 1905, cách đây hơn 120 năm.
Tình trạng úng ngập nội thành Hà Nội trở nên nghiêm trọng khi các khu đô thị đông dân cư xuất hiện. Năm 1926, trận lũ lớn đe dọa nội thành Hà Nội khiến nước tràn ra 40 tỷ mét khối sau khi vỡ đê quanh TP. Để đối phó, hơn 250 triệu mét khối đê đã được đắp trong giai đoạn 1924–1941.
Từ năm 2005 đến 2008, việc tỉnh Hà Tây giao đất xây dựng dọc hai bên Đại lộ Thăng Long khiến các ruộng trũng dày đặc bị san lấp. Hậu quả là đường trở thành sông mỗi khi mưa lớn, hàng ngàn hecta đất trong hành lang thoát lũ hạ lưu sông Tích, sông Đáy bị thu hẹp.
Điều này từng bước phá hủy không gian thoát nước và trữ nước của Hà Nội. Sau năm 2008, Đại lộ Thăng Long mở rộng thành con đê khổng lồ cắt ngang hành lang thoát nước, làm nền đường ngâm nước yếu dần và chất lượng mặt đường xuống cấp.
Quy hoạch thoát nước mới và kịch bản mưa cực đoan
Ông Nguyễn Trọng Kỳ Anh, Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội, xác nhận quy hoạch thoát nước Thủ đô khởi động từ năm 2013. Tuy nhiên, nhiều tiêu chí lúc ấy nay đã lạc hậu so với tốc độ đô thị hóa. Đánh giá hiện tại cho thấy mạng lưới thoát nước mới chỉ đáp ứng xấp xỉ 20% năng lực thiết kế, trong khi các hồ điều hòa và công trình liên quan mới hoàn tất khoảng 20%.
Để khắc phục, diện tích hồ điều hòa dự kiến mở rộng vượt mốc 8.000 ha, mức tăng 20–25% so với quy hoạch cũ. Đây cũng là lần đầu tiên Hà Nội tính toán đồng bộ hạ tầng kỹ thuật ngầm, bao gồm bể chứa và hệ thống thoát nước hiện đại.
Thành phố sẽ rà soát lại quy mô các trạm bơm, sông, kênh và hồ điều hòa, cập nhật tần suất mưa thiết kế. Đặc biệt, các kịch bản biến đổi khí hậu giai đoạn từ 2025 trở đi sẽ được đưa vào quy hoạch, nhằm tăng cường khả năng chống chịu của đô thị trước những hiện tượng thời tiết cực đoan.
Tiến độ triển khai và các công trình trọng điểm
Theo Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Nguyễn Trọng Kỳ, quy hoạch thoát nước Hà Nội được khởi động từ năm 2013. Với việc hoàn thành khoảng 80% khối lượng còn lại theo Quyết định số 725, thành phố dự kiến cơ bản giải quyết tình trạng ngập úng đô thị. Hà Nội đang tập trung vào 13 công trình cấp bách, bao gồm 6 dự án hồ điều hòa, cùng nhiều hạng mục cải tạo kênh mương, cống và trạm bơm.
Các tuyến sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Nhuệ và Đáy cũng được ưu tiên nâng cấp để tăng cường khả năng tiêu thoát nước. Đến ngày 30 tháng 6 năm 2026, đa số các dự án trên sẽ hoàn thành hoặc xong các hạng mục chính, với nhiều hồ điều hòa, trạm bơm và hệ thống cống truyền tải đưa vào khai thác. Văn bản quy hoạch mới sẽ được phê duyệt trong tháng 9 năm 2026, sau đó công bố rộng rãi để người dân và Hội đồng nhân dân thành phố giám sát.
Hiệu quả của các công trình chống ngập hiện có
Bên cạnh những kết quả tích cực ban đầu, hạ tầng Hà Nội vẫn đối mặt với nhiều hạn chế. Mặc dù các công trình đã góp phần rút ngắn thời gian tiêu nước, giảm ngập úng và đảm bảo thông thoáng giao thông trong các trận mưa đầu mùa, các điểm nghẽn nghiêm trọng vẫn tồn tại. Tỷ lệ diện tích hồ điều hòa mới chỉ đạt khoảng 18% so với quy hoạch, tạo áp lực lớn lên hệ thống.
Vấn đề trở nên trầm trọng hơn do diện tích bê tông hóa gia tăng liên tục, vượt quá khả năng tiếp nhận của mạng lưới hiện hữu. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất mưa lớn, trong khi sự thiếu đồng bộ trong đầu tư hoặc tình trạng các dự án đang thi công khiến việc kết nối hệ thống thoát nước giữa các khu đô thị mới với mạng lưới chung còn thiếu thống nhất.
Thách thức và góc nhìn chuyên gia
Theo phân tích của kiến trúc sư Trần Huy Ánh, hiện tượng mưa lớn diện rộng ngày càng dày đặc và khó lường chính là dấu hiệu rõ nét của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi nằm ở cách con người tác động lên tự nhiên, đặc biệt nghiêm trọng tại các khu đô thị mới do quy hoạch thiếu tính toán. Cách tiếp cận này thể hiện sự manh mún, chụp giật và xung đột với tự nhiên khi không tôn trọng các quy luật tự nhiên cũng như địa hình địa mạo.
Ngược lại, hàng trăm năm trước, người Pháp khi xây dựng công trình hay thành phố luôn tuân thủ nguyên tắc trắc đạc kỹ lưỡng để xác định hướng chảy của nước trước khi thiết kế, với bản vẽ đầu tiên luôn tập trung vào hệ thống thoát nước.
Dữ liệu từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia ghi nhận tổng lượng mưa tích lũy trong 2 giờ tại một số điểm như Văn Điển 118mm, Láng 138mm, Tây Hồ 150mm, và cao nhất là 170mm tại quận Cầu Giấy. Con số 170mm này được khẳng định là mức lớn nhất trong lịch sử đo lường, tương ứng với chu kỳ xuất hiện khoảng 100 năm một lần.
“Quy hoạch bất chấp” mà ông đề cập phản ánh thực trạng xây dựng các khu đô thị mới tại Hà Nội theo kiểu nghiệp dư, chủ yếu tập trung vào việc chia lô bán nền thay vì tuân thủ các quy luật tự nhiên và địa hình địa mạo. Hậu quả của lối làm ăn manh mún này đã hiện hữu rõ rệt. Điển hình là trường hợp từng phê duyệt các dự án khu nghỉ dưỡng quy mô hàng ngàn ha ngay tại vùng đầu nguồn nước sạch thuộc Hà Tây (cũ).
Đây là một sự liều lĩnh tạo nên một đô thị thiếu an toàn và kém bền vững. Sự mất an toàn thể hiện ở cả hai khía cạnh: trong trạng thái bình thường là ùn tắc giao thông và ô nhiễm khói bụi; còn trong tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch họa thì nguy cơ hỏa hoạn lại gia tăng. Thậm chí, mức độ ngập lụt tại các khu vực cụ thể đã trở nên dễ đoán đến mức chỉ cần ngồi trong nhà chờ mưa cũng có thể hình dung ra nơi nào sẽ bị ảnh hưởng.
