Lai Châu là địa danh nằm sâu trong nội địa, nơi ít khi chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão. Tuy nhiên, khu vực này vẫn thường xuyên đối mặt với nguy cơ cao về lũ quét và sạt lở đất. Nguyên nhân chủ yếu đến từ tình trạng mưa lớn diện rộng hoặc ảnh hưởng của hoàn lưu bão.
Địa hình núi cao hiểm trở cộng thêm cường độ mưa cực đại làm cho các hiện tượng thiên tai này diễn biến phức tạp. Vì thế, rủi ro ở đây mang đặc thù riêng của vùng núi: không đến từ gió bão, mà đến từ nước và đất.
Bão và hoàn lưu bão: Tác động gián tiếp đến Lai Châu
Tọa độ địa lý sâu trong vùng núi Tây Bắc giúp Lai Châu hạn chế tối đa việc hứng chịu trực tiếp đường đi của bão. Tuy nhiên, mối nguy hiểm tiềm tàng lại nằm ở hoàn lưu bão hoặc các vùng áp thấp nhiệt đới sinh ra từ Biển Đông.
Cụ thể, đầu tháng 7, tỉnh này đã chịu tác động bởi hoàn lưu bão số 1, dẫn đến tình trạng mưa vừa đến mưa rất to trên diện rộng. Tiếp theo đó, từ ngày 23 đến 25 tháng 7, một vùng áp thấp phía Đông Philippines dự kiến mạnh lên thành áp thấp nhiệt đới, sau đó có khả năng mạnh lên thành bão với xác suất khoảng 70%.
Nếu quá trình này xảy ra, nó sẽ trở thành cơn bão thứ hai hoạt động trên khu vực Biển Đông trong năm 2026. Mặc dù chưa có khả năng đổ bộ trực tiếp, nhưng quỹ đạo di chuyển vào khu vực Đông Bắc Biển Đông sẽ kéo theo dòng khí ẩm mạnh, gây mưa diện rộng tại Lai Châu, ảnh hưởng đến Điện Biên, Sơn La và Lào Cai.
Cơ chế tác động gián tiếp này khẳng định rằng việc chỉ chờ đợi bão đổ bộ để phòng tránh là thiếu sót. Nguy cơ thực tế chính là những đợt mưa lớn kéo dài do hệ thống khí quyển suy yếu nhưng vẫn duy trì trữ lượng hơi nước khổng lồ.
Lũ quét và sạt lở: Mối đe dọa thực tế hàng đầu
Lũ quét và sạt lở đất hiện là mối đe dọa hiện hữu nhất, được thúc đẩy bởi địa hình dốc đứng cùng hệ thống sông suối chằng chịt. Đặc điểm nguy hiểm nhất của vùng này nằm ở tốc độ phản ứng cực nhanh của địa hình: chỉ cần vài giờ mưa, giao thông có thể bị chia cắt và nhà cửa bị nhấn chìm hoàn toàn.
Năm 2026, Lai Châu đã trải qua hai đợt thiên tai riêng biệt, cách nhau khoảng mười ngày.
Đợt thứ nhất diễn ra từ chiều 5 đến sáng 6 tháng 7, do hoàn lưu bão số 1. Tại xã Lê Lợi, mực nước các khe suối tăng vọt bất thường, dẫn đến lũ ống và sạt lở đá. Hậu quả ghi nhận gồm sạt lở ta luy dương, sập tường nhà và đất đá tràn ngập đường vào bản.
Đợt thứ hai nghiêm trọng hơn nhiều, xảy ra từ đêm 15 đến ngày 19 tháng 7 do mưa lớn diện rộng, đỉnh điểm là trận lũ quét tại xã Mường Than sáng 17/7 — được ghi nhận là trận lũ lịch sử của địa phương. Nước lũ đổ ồ ạt từ các sườn dốc cao, cuốn trôi người dân và phá hủy nhà cửa, công trình. Việc nhận diện chính xác cơ chế này giúp phân biệt rõ ràng giữa mối đe dọa từ gió bão và mối đe dọa từ thủy văn.
Dữ liệu mưa lớn và diễn biến thời tiết gần nhất
Trong khoảng thời gian từ chiều ngày 5 đến sáng ngày 6 tháng 7, Lai Châu ghi nhận lượng mưa phổ biến nằm trong khoảng 100 đến 200mm, với trạm đo tại xã Hua Bum ghi nhận mức cao nhất là 275mm. Sang giai đoạn từ đêm 15 đến ngày 19 tháng 7, mưa to lan rộng với lượng phổ biến từ 150 đến 300mm; lúc này, Pắc Ta và Hua Bum lần lượt ghi nhận các đỉnh điểm là 397mm và 389mm.
Tính từ đầu tháng 7, một số khu vực đã có lượng mưa cục bộ vượt mốc 900mm. Dự báo thời tiết sắp tới cho thấy tình trạng tương tự, với tổng lượng mưa phổ biến từ 70 đến 150mm và cục bộ có nơi mưa to vượt 250mm. Sự chênh lệch rõ rệt giữa lượng mưa trung bình và các giá trị đỉnh điểm phản ánh tính chất cực đoan của thời tiết vùng núi, tiềm ẩn nguy cơ vượt ngưỡng an toàn đối với các sông suối nhỏ và sườn dốc.
Hậu quả thiệt hại về người và tài sản cụ thể
Hai đợt thiên tai nói trên gây tổn thất ở hai mức độ rất khác nhau, cần tách bạch khi nhìn số liệu.
Trong đợt mưa lũ ngày 5 đến 6 tháng 7, một người dân tại xã Lê Lợi bị nước lũ cuốn trôi và tử vong. Thiệt hại tài sản của đợt này được thống kê theo từng hạng mục: • Thủy sản: Ao nuôi bị sạt lở, vỡ bờ, thất thoát cá trị giá 50 triệu đồng. • Hạ tầng: 12 điểm sạt lở trên Quốc lộ 12 và 4H với khối lượng 3.000m3 đất đá, thiệt hại giao thông và thủy lợi khoảng 220 triệu đồng. • Nhà ở: Hư hỏng thiết bị điện, ướt thóc, sập tường, thiệt hại ước 48 triệu đồng.
Đợt mưa lũ từ ngày 15 đến 19 tháng 7, với trận lũ quét Mường Than là tâm điểm, gây hậu quả nặng nề hơn rất nhiều. Theo cập nhật của cơ quan chức năng đến ngày 24/7, khi nạn nhân cuối cùng được tìm thấy, đợt thiên tai này đã làm 8 người chết và 10 người bị thương; công tác tìm kiếm người mất tích đã kết thúc.
Về tài sản, trên phạm vi toàn tỉnh có 28 ngôi nhà bị sập đổ hoàn toàn và 224 nhà hư hỏng hoặc ngập lụt, cùng 408ha lúa và hoa màu bị tàn phá. Tổng giá trị thiệt hại toàn tỉnh trong đợt này ước tính khoảng 270 tỷ đồng.
Dữ liệu này phản ánh mức độ lan truyền nhanh của thiệt hại từ khu vực rộng lớn sang từng hộ gia đình cụ thể.
Công tác ứng phó và hỗ trợ khắc phục hậu quả
Trước diễn biến phức tạp của mưa lớn, công tác ứng phó được triển khai với sự chỉ đạo từ Trung ương. Ngày 17 tháng 7, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký thay Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 49/CĐ-TTg, chỉ đạo các địa phương miền núi Bắc Bộ chủ động ứng phó với mưa lớn. Đây là văn bản mang tính phòng ngừa, được ban hành để các tỉnh sẵn sàng trước diễn biến xấu, không phải văn bản xử lý hậu quả của một cơn bão đổ bộ.
Để đảm bảo an toàn tính mạng nhân dân, hệ thống cảnh báo sớm được kích hoạt tối đa, gửi hơn 10,3 triệu tin nhắn qua nền tảng Zalo đến người dân trong vùng nguy hiểm. Lực lượng chức năng đã sơ tán khẩn cấp 1.686 người khỏi khu vực sạt lở và ngập lụt, đồng thời huy động tối đa lực lượng vũ trang, công an và biên phòng tỉnh tham gia cứu hộ, vận chuyển lương thực.
Sau khi mưa ngớt, ưu tiên chuyển sang cứu chữa người bị thương và vệ sinh môi trường phòng chống dịch bệnh. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh đã tiếp nhận mặt bằng để xây dựng lại nhà ở cho 24 hộ dân mất trắng nhà cửa.
Bên cạnh việc rà soát lại phương án tái định cư cho các vùng nguy cơ cao và khôi phục hạ tầng như thủy lợi, điện viễn thông, việc theo dõi chặt chẽ bản tin dự báo thời tiết vẫn là biện pháp nền tảng giúp người dân và chính quyền luôn sẵn sàng ứng phó, không để bị động trước các tình huống tiếp theo.
