Lưu vực sông là vùng đất thu nước mưa, tuyết tan và nước ngầm chảy tập trung theo độ dốc xuống cùng một dòng sông chính. Phần lưu vực sông Mê Kông ở Việt Nam rộng khoảng 71.000 km2 (chiếm 20% diện tích cả nước), còn riêng lưu vực sông Hồng đạt 143.700 km2.
- Ranh giới tự nhiên ngăn cách hai lưu vực sông kế bên được gọi là đường phân thủy trên sống núi cao.
- Hệ thống phân loại chia lưu vực thành dạng ngoại lưu đổ ra đại dương và nội lưu khép kín trong lục địa.
- Sông Hồng dài 1.149 km với đoạn qua Việt Nam 556 km, lưu lượng trung bình 2.640 m3/s tại cửa sông.
- Lưu vực Mê Kông trải rộng 795.000 đến 810.000 km2 với dòng chảy bình quân đạt 475 tỷ m3 mỗi năm.
- Theo dõi thủy triều và cập nhật thời tiết An Giang giúp người dân đầu nguồn chủ động đón mùa nước nổi sông Cửu Long.
Khái niệm lưu vực sông, đường phân thủy và hệ thống phụ lưu
Theo địa lý thủy văn, lưu vực sông (drainage basin) là không gian tự nhiên thu nhận toàn bộ lượng giáng thủy của một vùng. Nước mưa rơi xuống sườn đồi sẽ tụ thành suối nhỏ, gom vào phụ lưu rồi nhập thẳng vào dòng chính. Đường phân thủy chạy dọc đỉnh sống núi cao giữ nhiệm vụ phân chia hướng chảy giữa hai lưu vực liền kề.
Một lưu vực điển hình gồm ba khu vực liên kết chặt chẽ từ núi cao ra biển. Vùng thượng lưu có độ dốc lớn nơi suối cắt sâu tạo dòng chảy mạnh. Vùng trung lưu nhận thêm nhiều nhánh phụ lưu lớn, còn hạ lưu bằng phẳng bồi đắp châu thổ trước khi tỏa ra chi lưu đổ biển.
Dựa vào điểm thoát nước cuối cùng, giới thủy văn chia lưu vực làm hai nhóm rõ rệt. Lưu vực ngoại lưu dẫn nước chảy thông ra biển và đại dương mở như sông Hồng hoặc sông Mê Kông. Trái lại, lưu vực nội lưu (endorheic basin) khép kín giữa lục địa khiến nước chỉ mất qua bốc hơi tại hồ kín hoặc thấm sâu xuống đất.

Các lưu vực sông lớn tại Việt Nam: Hệ thống sông Hồng và Mê Kông
Sông Hồng ở phía Bắc và sông Mê Kông ở phía Nam là hai lưu vực liên quốc gia lớn nhất chi phối nguồn nước Việt Nam. Lưu vực Mê Kông rộng khoảng 795.000 km2 theo Ủy hội sông Mê Kông (hơn 810.000 km2 theo tư liệu địa lý quốc tế), đi qua sáu nước. Tổng lượng dòng chảy đạt 475 tỷ m3 mỗi năm, được điều tiết tự nhiên qua Biển Hồ Tonlé Sap.
Phần lưu vực Mê Kông trên đất Việt Nam rộng khoảng 71.000 km2, chiếm 20% diện tích quốc gia. Nguồn nước từ đây đóng góp gần 60% tổng lượng dòng chảy hàng năm của cả nước. Chảy qua biên giới vào An Giang, dòng chính tách làm sông Tiền và sông Hậu bồi tụ đồng bằng sông Cửu Long.
Tại miền Bắc, sông Hồng khởi nguồn ở dãy Nguy Sơn thuộc Vân Nam (cao 1.776 m) với tổng chiều dài 1.149 km. Đoạn chảy trên đất liền Việt Nam dài 556 km, đi qua năm địa phương là Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Hưng Yên và Ninh Bình. Dưới hạ lưu, sông Hồng nối thông với sông Thái Bình qua sông Đuống và sông Luộc tạo nên châu thổ Bắc Bộ.

Phương trình cân bằng nước và đối chiếu thông số hai lưu vực chính
Kỹ sư thủy văn quản lý an ninh nước bằng phương trình cân bằng nước của toàn lưu vực qua hai mùa. Lấy tổng lượng mưa trừ lượng bốc hơi bề mặt, lượng bốc thoát hơi cây trồng và lượng thấm sâu sẽ ra dòng chảy mặt đo tại trạm. Tại vùng khí hậu gió mùa, biên độ nước giữa mùa kiệt và mùa lũ chênh lệch rất lớn.
Trên sông Hồng, lưu lượng trung bình năm tại cửa sông đạt 2.640 m3/s với tổng lượng nước 83,5 tỷ m3/năm. Vào mùa khô nước rút chỉ còn 700 m3/s, còn mùa mưa lũ đỉnh có thể lên tới 30.000 m3/s. Tại Việt Trì lưu lượng trung bình quanh 900 m3/s, trong đó riêng nhánh sông Đà cấp tới 55% lượng nước cả hệ thống.
| Thông số thủy văn | Lưu vực sông Hồng | Lưu vực sông Mê Kông | Ý nghĩa quản trị nguồn nước |
|---|---|---|---|
| Diện tích toàn lưu vực | 143.700 km2 (riêng sông Hồng) | 795.000–810.000 km2 | Hơn phân nửa nằm ở thượng nguồn ngoài lãnh thổ |
| Chiều dài dòng chính | 1.149 km (556 km ở Việt Nam) | 4.200–4.850 km qua 6 nước | Chi phối thời gian truyền lũ từ thượng nguồn về biển |
| Tổng lượng nước hàng năm | 83,5 tỷ m3/năm | 475 tỷ m3/năm | Đảm bảo tưới tiêu lúa gạo, công nghiệp và đẩy mặn |
| Lưu lượng trung bình / mùa lũ | 2.640 m3/s (đỉnh lũ 30.000 m3/s) | 13.200–16.000 m3/s (đỉnh 39.000 m3/s) | Biên độ mùa khô và mùa lũ chênh nhau hàng chục lần |
Yếu tố địa hình, thảm thực vật và tác động bồi lắng lòng sông
Hình dạng hình học của lưu vực ảnh hưởng trực tiếp tới tốc độ dồn lũ về hạ lưu. Những lưu vực dốc và xòe hình quạt gom nước từ các suối vào điểm hợp lưu cùng một lúc nên dễ gây lũ quét. Ngược lại, lưu vực thon dài và giàu rừng đầu nguồn giúp thấm nước vào đất, hạ thấp đỉnh lũ và nuôi dòng chảy mùa khô.
Nền đá địa chất cũng tạo ra khác biệt lớn về khả năng tích trữ nước ngầm. Ở những lưu vực đá vôi vùng địa hình karst vùng núi phía Bắc, nước mưa chui qua khe nứt chảy thành sông ngầm dưới sâu trước khi phun ra chân núi. Phù sa cuốn theo nước sẽ lắng xuống dần khi đổ ra vùng đồng bằng bằng phẳng.
Khi mất rừng đầu nguồn hoặc khai thác cát mất kiểm soát, cân bằng bùn cát tự nhiên dọc toàn lưu vực bị phá vỡ. Tại nhiều nhánh sông bị đê bao thu hẹp lòng chảy, tình trạng bồi lắng lòng sông hạ lưu đẩy cao mực đáy sông so với nền nhà dân hai bên bờ. Mùa lũ về vì thế dâng mực nước nhanh hơn và dễ tràn bờ gây ngập úng.

Quản lý tổng hợp lưu vực và điều tiết liên hồ chứa trong mùa khô
Vì sông ngòi chạy xuyên ranh giới nhiều tỉnh và nhiều quốc gia, công tác quản trị nguồn nước phải tính trên trọn vẹn cả lưu vực. Trên lưu vực sông Hồng có bậc thang thủy điện Lai Châu, Sơn La và Hòa Bình giúp cắt lũ mùa mưa và xả nước mùa cạn. Vào mùa khô khi áp lực chạm mực nước chết hồ chứa, ban điều hành phải cân đối giữ nước sinh hoạt cho hạ lưu.
Trong nếp sống canh tác vùng cao chưa có đập lớn, nhịp mưa theo mùa của lưu vực chi phối sát sườn lịch xuống giống. Từ lâu đời, đồng bào miền núi vẫn giữ tục lệ đầu năm gắn với mùa mưa vùng đầu nguồn để gửi ước vọng mưa thuận cho dòng sông đầy ắp nước. Ngày nay, mạng radar thời tiết cùng cơ chế trao đổi số liệu giữa các quốc gia giúp dự báo lũ toàn lưu vực kịp thời hơn trước.

Câu hỏi thường gặp về lưu vực sông
Đường phân thủy là gì trong lưu vực sông?
Đường phân thủy là ranh giới tự nhiên chạy dọc các đỉnh núi cao hoặc sống địa hình giúp chia hướng chảy của nước mưa sang hai lưu vực sông kề nhau.
Phần lưu vực sông Mê Kông ở Việt Nam rộng bao nhiêu km2?
Tổng diện tích toàn lưu vực sông Mê Kông đạt khoảng 795.000 đến 810.000 km2 qua sáu nước. Phần nằm trên lãnh thổ Việt Nam chiếm khoảng 71.000 km2, bằng 20% diện tích cả nước.
Sông Hồng chảy qua những tỉnh thành nào của Việt Nam hiện nay?
Từ điểm vào đất Việt Nam ở A Mú Sung đến cửa biển Đông, sông Hồng dài 556 km. Con sông đi qua năm địa phương gồm Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Hưng Yên và Ninh Bình.
Lưu vực nội lưu khác lưu vực ngoại lưu ở điểm nào?
Lưu vực ngoại lưu có cửa sông thoát nước trực tiếp ra biển hay đại dương. Ngược lại, lưu vực nội lưu giữ toàn bộ dòng chảy trong lục địa và chỉ mất nước qua bay hơi hoặc thấm ngầm.
Phụ lưu nào cung cấp lượng nước nhiều nhất cho hệ thống sông Hồng?
Trong ba nhánh chính ở phía Bắc, sông Đà là phụ lưu lớn nhất khi cung cấp tới 55% tổng lượng nước của hệ thống sông Hồng trước khi nhập lưu ở Phú Thọ.
Tại sao rừng đầu nguồn rất cần thiết đối với cân bằng nước lưu vực?
Tán cây và lớp thảm mục làm chậm tốc độ nước mưa chảy trên sườn dốc, hạn chế xói mòn đất đá. Lượng nước ngấm sâu bổ cập mạch ngầm giúp dòng sông không cạn kiệt vào mùa khô.