Khai thác nước ngầm quá mức đang là nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng sụt lún đất nghiêm trọng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh. Sự suy giảm mực nước ngầm làm thay đổi áp suất trong các lớp đất đá, gây ra những biến dạng bề mặt khó lường. Tình trạng này không chỉ phá hủy kết cấu công trình xây dựng mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.

Nguyên nhân cốt lõi: Khai thác nước ngầm vô tội vạ

Việc khai thác nước ngầm quá mức làm giảm áp lực nước trong đất, khiến lớp đất phía trên mất đi sự nâng đỡ tự nhiên. Hệ quả trực tiếp là thay đổi kết cấu các tầng địa chất và gây sụt lún. Thực tế này được ghi nhận rõ nét khi nhiều địa phương thiếu nguồn nước mặt ổn định, buộc người dân phải dựa hoàn toàn vào mạch nước ngầm.

Tại Cà Mau, gần 6 tháng mùa khô không có nguồn nước ngọt bổ sung khiến trên 80% hộ dân phải khai thác nước ngầm. Tình trạng này diễn ra ở quy mô hộ gia đình và lan rộng khắp các khu công nghiệp và đô thị.

Khi nhu cầu khai thác vượt xa khả năng tái tạo tự nhiên, xu hướng sụt lún trở nên phức tạp và khó kiểm soát. Thiếu công tác quản lý đồng bộ càng khiến tình trạng này leo thang, biến một vấn đề kỹ thuật thành thách thức môi trường dài hạn.

Hậu quả tại TP.HCM: Sụt lún nhanh và ngập úng

Theo TS Hồ Long Phi, nguyên Giám đốc Trung tâm Quản lý nước và Biến đổi khí hậu thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, tình trạng sụt lún trên địa bàn đã trở nên nghiêm trọng, với mức trung bình khoảng 2 cm/năm nhưng tại một số khu vực có thể lên tới 6 cm. Trong vòng 30 năm qua, mực nền đất của thành phố đã giảm đi khoảng nửa mét. Dữ liệu đo đạc giai đoạn 2005–2017 cho thấy độ lún tích lũy đạt 23 cm, trong đó các quận Bình Tân và Quận 12 chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Tốc độ sụt lún ở những vùng trũng có thể tăng lên 2,5 cm/năm, con số này cao gấp 3 đến 5 lần so với tốc độ dâng lên của mực nước biển. Hiện tượng này sau 20 năm đã lan rộng khắp thành phố, gây tác động tiêu cực trực tiếp đến cơ sở hạ tầng và đời sống của cư dân. Với dân số khoảng 10 triệu người, đô thị này đang phải đối mặt với nguy cơ ngập lụt gia tăng, trong mùa mưa và khi triều cường.

Tác động đến hạ tầng giao thông và nhà ở

Hậu quả của sụt lún không dừng lại ở việc biến dạng địa hình mà còn tàn phá nghiêm trọng các kết cấu xây dựng. Năm 2013, đúng một năm sau khi thông xe, đường Nguyễn Hữu Cảnh đã buộc phải đưa vào quy trình kiểm định chất lượng bởi Viện Khoa học công nghệ xây dựng trực thuộc Bộ Công an do những bất ổn về nền đất. Số liệu đo đạc cho thấy mặt đường bị hạ xuống tới 5cm.

Dù đã trải qua nhiều đợt cải tạo, hiện tượng lún nứt vẫn tiếp tục tái diễn, kéo theo tình trạng ngập úng mỗi khi mưa lớn đổ xuống. Xung quanh khu vực này, người dân thường xuyên chứng kiến cảnh những bức tường nghiêng ngả, phần móng công trình bị xé toạc và nhấc bổng lên khỏi mặt đất, cùng với những khoảng đất trống lộ ra dày đặc trong các khu dân cư. Những tác động tiêu cực này không chỉ đẩy chi phí sửa chữa lên cao mà còn rút ngắn tuổi thọ công trình, gây mất an toàn cho đời sống sinh hoạt.

Trường hợp điển hình: Bán đảo Cà Mau

Theo nhận định từ Viện Địa kỹ thuật Na Uy, Cà Mau đối mặt với tình trạng sụt lún đất nghiêm trọng, mức trung bình lên tới 10-15 cm mỗi năm. Hiện tượng này lan rộng khắp bán đảo, ảnh hưởng trực tiếp đến Năm Căn, Ngọc Hiển cùng các huyện vùng biển và thành phố Cà Mau. Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ việc khai thác nước ngầm quá mức; hiện toàn tỉnh duy trì khoảng 1.100 giếng khoan, với công suất hút bình quân 373.000 m3/ngày.

Việc khai thác sâu này cộng hưởng với nước biển dâng, khiến các dải rừng ngập mặn phòng hộ ven biển bị thu hẹp. Sự suy giảm lớp chắn tự nhiên này càng đẩy nhanh tốc độ xói lở bờ biển, làm trầm trọng thêm tình trạng khan hiếm nước ngọt vào mùa khô, tạo thành vòng luẩn quẩn giữa sụt lún và cạn kiệt tài nguyên.

Giải pháp: Trám lấp giếng ngầm và quản lý

Để bảo vệ tài nguyên nước và ngăn ngừa sụt lún, Sở Tài nguyên và Môi trường TP.HCM triển khai chiến lược trám lấp giếng khoan cùng việc cắt giảm khai thác nước ngầm, hướng tới mục tiêu hoàn tất vào năm 2025. Sau hơn 4 năm thực hiện, khối lượng khai thác đã được thu hẹp, giảm từ 716.581 m3/ngày xuống mức 264.581 m3/ngày, tương đương tỷ lệ 73,3% so với kế hoạch ban đầu.

Các đơn vị cung cấp nước cũng được yêu cầu ngưng khai thác tại những khu vực đã có hệ thống cấp nước tập trung. Giải pháp hiệu quả để duy trì cân bằng nguồn nước bao gồm sử dụng tiết kiệm, ngăn chặn ô nhiễm và tăng cường khai thác nước mặt từ sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng sông Hậu. Cơ quan chức năng cần tiến hành nghiên cứu khoa học kỹ lưỡng về trữ lượng nước ngầm để xây dựng kế hoạch bảo vệ phù hợp.