Mỹ là nơi ghi nhận khoảng 800 vòi rồng hàng năm, biến vùng Trung Tây thành tâm điểm của hiện tượng này. Sự kết hợp giữa địa hình bằng phẳng và các luồng khí đối nghịch tạo điều kiện lý tưởng cho vòi rồng phát triển mạnh mẽ.

Vòi rồng là gì và cơ chế hình thành

Vòi rồng (lốc xoáy) là cột không khí xoáy nối liền đám mây giông và mặt đất. Chúng thường bắt nguồn từ siêu ổ giông (supercell), loại mây dông có kích thước 10 đến 16 km và di chuyển hàng trăm dặm. Sự hình thành xảy ra khi khối khí nóng bị đẩy mạnh lên dưới áp lực của lớp khí lạnh phía trên, tạo ra chuyển động xoay nhờ sự tương tác với gió cắt.

Sau đó, luồng khí lạnh tràn xuống mặt đất ở rìa cơn bão với tốc độ có thể chạm 160 km/h. Kích thước vòi rồng thay đổi từ vài chục mét đến vài km, phổ biến nhất là 50 m.

Âm thanh phát ra là tiếng rít mạnh liên tục, đôi khi nghe như thác đổ. Mức độ nguy hiểm được phân loại theo thang Fujita từ F0 đến F5, trong đó gió cấp F4-F5 đạt 333 đến 420 km/h.

Tại sao Tornado Alley lại có nhiều vòi rồng?

Vùng địa lý được gọi là Tornado Alley nằm giữa hai dãy núi Rocky và Appalachian, nơi hội tụ đủ ba luồng không khí cần thiết: gió ẩm ấm từ Vịnh Mexico thổi lên, khí lạnh tràn xuống từ Canada, và luồng khô nóng. Địa hình phẳng của Trung Tây Mỹ không cản trở dòng khí, tạo điều kiện lý tưởng cho siêu ổ giông phát triển. Vĩ độ từ 30 đến 50 độ Bắc cung cấp môi trường thuận lợi.

Mỹ ghi nhận khoảng 1.000 cơn lốc xoáy mỗi năm, nhiều nhất thế giới. Đứng thứ hai là Canada với 100 cơn. Trung tâm Dữ liệu Thời tiết Quốc gia xác nhận Texas có số lượng vòi rồng cao nhất, tiếp theo là Kansas và Oklahoma.

Sự giao thoa khối khí Canada và Mexico gặp gió mạnh từ dãy Rocky tạo nên xung lực nhiệt động lực học liên tục. Mỗi năm, ít nhất 50 người thiệt mạng do hiện tượng này. Tần suất cao nhất tập trung vào tháng 4 và 5.

Tornado Alley đang dịch chuyển về phía Đông

Vùng hình thành lốc xoáy vốn không nằm yên một chỗ mà đang có xu hướng di chuyển dần về phía Đông. Khu vực truyền thống bao gồm các bang như Kansas, Oklahoma, Nebraska, Iowa, Missouri, Illinois, Indiana, Ohio, cũng như phần tây nam của South Dakota và trung tâm Texas, nay đang chịu tác động bởi sự thay đổi trong cấu trúc khí quyển. Cụ thể, Mississippi Valley và bang Missouri chứng kiến tần suất xuất hiện bão tăng lên rõ rệt.

Nguyên nhân là do sự biến động của nhiệt độ bề mặt cùng với sự dịch chuyển của các dòng gió jet stream. Dù tổng số ngày có lốc xoáy trên toàn quốc có xu hướng giảm, nhưng mật độ hình thành tại các bang ven sông Mississippi lại tăng mạnh so với thập kỷ trước, khiến áp lực thời tiết dồn về các vùng đất thấp phía đông. Trong khi Kansas và Oklahoma vẫn giữ vị thế là tâm điểm, việc dịch chuyển này buộc hệ thống cảnh báo phải điều chỉnh lại phạm vi phủ sóng để đáp ứng kịp thời.

Hậu quả nghiêm trọng nhất của vòi rồng

Hậu quả do vòi rồng gây ra rất nghiêm trọng. Càng nhiều cơn và cấp mạnh, thiệt hại về người và hạ tầng càng lớn. Trận tồi tệ nhất ở Mỹ xảy ra ngày 18/3/1925. Cùng lúc 7 lốc xoáy xuất hiện ở Illinois, Missouri và Indiana, làm 695 người thiệt mạng và phá hủy cơ sở hạ tầng.

Ngày 3/4/1974, tập hợp 148 vòi rồng nhỏ quét từ bắc Alabama đến Ohio, cướp đi 315 sinh mạng. Vòi rồng có thể cuốn bay ô tô, thổi sập nhà gạch kiên cố, phá hủy cầu đường.

Tốc độ di chuyển nhanh kết hợp gió xoáy khiến đường đi khó dự đoán. Những cơn cấp F4-F5 có thể thổi bay nhà khỏi móng.

Sự kiện 52 vòi rồng quét qua 8 bang

Vào đêm 27 tháng 5 năm 2019, một chuỗi 52 vòi rồng đã quét qua lãnh thổ các bang Indiana và Ohio. Do các điểm hình thành nằm quá gần nhau, quỹ đạo di chuyển của chúng chồng lấn lên nhau, gây ra thảm họa tàn khốc. Tại khu vực xung quanh thành phố Dayton cùng thị trấn Celina, hàng loạt công trình bị san phẳng.

Cơ quan Thời tiết Quốc gia xác định trận ở Celina đạt cường độ EF3 với vận tốc gió vượt mốc 218 km/h. Đây là sự kiện bất thường khi trong 30 ngày trước đó, cả nước chỉ ghi nhận khoảng 500 vòi rồng, trong khi đợt này kéo dài 12 ngày liên tục với tần suất trung bình hơn 8 cơn mỗi ngày.

Cách phòng tránh hiệu quả khi có cảnh báo

Cơ quan Thời tiết Quốc gia (NWS) cung cấp hệ thống cảnh báo qua điện thoại, giúp người dân có đủ thời gian phản ứng chỉ tính bằng phút để tìm nơi trú ẩn an toàn như tầng hầm hoặc phòng kín. Cần tuyệt đối tránh xa xe hơi và nhà di động vì nguy cơ bị thổi bay rất cao.

Trong trường hợp đang di chuyển ngoài đường, tài xế nên đỗ xe vuông góc với hướng di chuyển của lốc thay vì cố gắng chạy đua với nó; còn nếu ở khu vực mở, hãy chui xuống rãnh hoặc mương sâu và che chắn kỹ lưỡng phần đầu.