Năm 1902, toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập trạm quan trắc đầu tiên trên đỉnh đồi cao 116 mét. Hơn 120 năm qua, nơi đây không chỉ ghi dấu ấn kiến trúc Pháp thế kỷ 19 mà còn là trung tâm dự báo thời tiết then chốt. Trạm khí tượng Phù Liễn lịch sử hơn 100 năm nay đã trở thành di tích cấp thành phố và điểm đến quen thuộc của người dân đất cảng.
Công trình lưu giữ chuỗi số liệu khí tượng liên tục. Cơ sở này cung cấp dữ liệu cho bản tin dự báo quốc gia. Kiến trúc cổ kính hòa quyện cùng hệ thống radar hiện đại. Địa điểm này phản ánh hành trình phát triển của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam.
Lịch sử hơn trăm năm và những lần đổi tên của trạm
Ngôi nhà quan trắc được khởi công vào ngày 25 tháng 4 năm 1900 dưới sự chỉ đạo kỹ thuật của ông M.Ferra và thiết kế kiến trúc từ M.Lichtenfelder, với tiến độ thi công hoàn tất sau 2 năm. Sang ngày 16 tháng 9 năm 1902, đơn vị thuộc Tổng cục Thiên văn xứ Đông Pháp chính thức đi vào hoạt động, bắt đầu việc thu thập các số liệu khí tượng như nhiệt độ, độ ẩm, khí áp và tốc độ gió từ năm 1906.
Sau Cách mạng Tháng Tám, tổ chức bộ máy thay đổi và đến năm 1957, công trình được đặt tên là Đài Vật lý Địa cầu Phù Liễn. Một biến cố nghiêm trọng xảy ra vào ngày 26 tháng 3 năm 1965 khi không quân Mỹ đánh sập tháp quan trắc năm tầng, nhưng tập thể quan trắc viên Phạm Văn Phiệt và Trương Công Minh vẫn được trao Huân chương chiến công hạng Ba. Tới cuối năm 1976, tên gọi chính thức trở thành Đài Khí tượng Thủy văn Phù Liễn.
Mốc son 100 năm tuổi đầu tiên trong hệ thống KTTV Quốc gia được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cấp bằng công nhận vào năm 2018, và tháng 3 năm 2019, WMO chính thức gắn biển vinh danh. Với chuỗi số liệu liên tục hơn 120 năm, trạm có ý nghĩa trong việc đánh giá biến đổi khí hậu, nằm trong nhóm 50 trạm quan trắc 100 tuổi trên thế giới và được các cơ quan nhà nước cùng tổ chức quốc tế bảo tồn như một di sản.
Vị trí địa lý và kiến trúc độc đáo của đài thiên văn
Tọa lạc trên đỉnh Đồi Thiên Văn thuộc phường Phù Liễn, quận Kiến An, Hải Phòng, đài thiên văn này nhờ vị trí cao 116 mét so với mực nước biển, nơi địa hình thoáng đãng giúp tăng cường việc quan trắc khí quyển. Tòa nhà chính được xây dựng bằng đá xanh đẽo, mang đậm phong cách kiến trúc Pháp thế kỷ XIX nhưng vẫn hòa quyện cùng những họa tiết Á Đông, tạo nên vẻ đẹp độc đáo hiếm thấy.
Điểm nhấn kiến trúc là cổng Rồng và cổng Phượng ở hai đầu con đường dẫn lên, với mái cong cách điệu và hình ảnh lưỡng long chầu nguyệt, gợi nhớ đến phong thái Đông Dương cổ kính; người dân địa phương thường ví con dốc bê tông tăng dần độ cao này là “đường lên trời” để ngắm sao. Bên trong công trình, một trụ hình khối cân xứng cùng tháp cao 6 tầng hiện hữu, trong khi cầu thang xoáy ốc dẫn lối lên đỉnh.
Tại đây, chiếc kính kinh vĩ được lắp đặt để điều chỉnh giờ địa phương chính xác. Khuôn viên rộng lớn bao gồm khu vườn khí tượng phục vụ quan trắc bên ngoài, tất cả đều được quy hoạch đồng bộ và hệ thống đường nội bộ được tu bổ thường xuyên. Với giá trị bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc gốc, đài thiên văn đã được UBND thành phố công nhận là di tích lịch sử vào năm 2002.
Vai trò của trạm trong ngành khí tượng thủy văn Việt Nam
Là đơn vị có bề dày lịch sử lâu đời nhất trong ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, nơi lưu trữ chuỗi số liệu quan trắc liên tục kéo dài hơn 120 năm. Bước ngoặt quan trọng diễn ra khi Giáo sư Nguyễn Xiển trở thành người Việt Nam đầu tiên gia nhập ngạch khí tượng Đông Dương, sau đó đảm nhiệm chức vụ Trưởng đài Thiên văn Đông Dương vào năm 1941.
Tiếp nối sau năm 1945, ông tiếp quản vai trò Giám đốc Nha Khí tượng Việt Nam, đặt nền tảng cho các hoạt động hợp tác khoa học quốc tế, từng cung cấp dữ liệu cho cả ba nước Đông Dương. Cơ sở này mang tên Đài khí tượng thủy văn khu vực Đông Bắc trong hệ thống cảnh báo thiên tai và hỗ trợ nghiên cứu khí hậu ven biển nhờ chuỗi số liệu dài hạn giúp dự báo xu thế khí hậu thế kỷ.
Một cột mốc hiện đại hóa là việc xây dựng trạm radar thời tiết cao 7 tầng vào năm 2012, tận dụng nguồn vốn ODA từ Hàn Quốc và Nhật Bản, với bán kính quan trắc lên đến 500 km, phục vụ dự báo kịp thời các hiện tượng như bão, áp thấp nhiệt đới và lũ quét. Dữ liệu thu thập được truyền ngay lập tức về Trung tâm Khí tượng thủy văn Quốc gia để phục vụ bản tin dự báo tổng hợp.
Bảo tàng Thiên văn Việt Nam gìn giữ các văn bản gốc và tư liệu tái hiện quá trình hiện đại hóa thiết bị, ghi chép đầy đủ các mối quan hệ hợp tác với Ba Lan, Pháp và Nhật Bản. Để đảm bảo hoạt động thông suốt, nhân viên kỹ thuật duy trì trực 24 giờ.
Trải nghiệm du lịch và view toàn cảnh từ đồi thiên văn
Khoảng 10 km từ trung tâm thành phố, du khách rẽ tại ngã 5 Kiến An để theo đường Trần Thành Ngọ. Sau khi vượt qua cổng Rồng, hành trình leo núi bắt đầu trên cung đường nhựa asphalt hai bên là hàng thông cao vút. Khí hậu nơi đây mát mẻ, trong lành quanh năm, tạo điều kiện lý tưởng cho việc tập thể dục, đạp xe hoặc cắm trại cuối tuần.
Từ đỉnh đồi, tầm nhìn bao quát toàn cảnh quận Kiến An và thành phố Hải Phòng hiện ra dưới chân. Vào những ngày quang đãng, du khách có thể ngắm nhìn đảo Cát Bà mờ ảo trên biển, vịnh Hạ Long ở phía đông xa xôi, và bán đảo Đồ Sơn.
Gần khu vực này là núi Voi với quần thể núi đá độc đáo, tạo thành tuyến du lịch sinh thái kết hợp cùng đồi Thiên Văn. Địa điểm đã được UBND thành phố công nhận là di tích lịch sử vào năm 2002. Cơ sở hạ tầng tại đây được nâng cấp liên tục với hệ thống đèn chiếu sáng ban đêm, bãi đỗ xe rộng rãi và bảng chỉ dẫn rõ ràng.
Du khách cũng có thể thuê xe đạp để leo dốc hoặc tìm những góc chụp ảnh toàn cảnh (panoramic) yêu thích. Không gian yên tĩnh nơi đây rất phù hợp cho nhiếp ảnh gia và nghỉ ngơi ngắm cảnh hoàng hôn. Tuyến đường này còn kết nối với hồ Hạnh Phúc lân cận.
Niềm tự hào của người dân hải phòng và giá trị văn hóa
Kiến trúc mang đậm dấu ấn Pháp của thế kỷ 19 kết hợp hài hòa giữa đá xanh và họa tiết Á Đông đã tạo nên một phong cách độc đáo, giúp tòa nhà trở thành di sản đô thị được gìn giữ cẩn thận. Với vẻ đẹp xanh mát của rừng thông bao quanh, nơi đây thường được người dân Kiến An ví von là một góc Đà Lạt thu nhỏ.
Núi Đẩu Sơn là địa danh gắn liền với truyền thuyết về thiên tinh ứng chiếu, nơi ánh hào quang lung linh tựa như sao Bắc Đẩu soi rọi vào mỗi buổi tối. Vùng đất này còn tự hào là nơi chôn nhau cắt rốn của nhiều tướng lĩnh, tiêu biểu nhất là Giáo sư Nguyễn Xiển – người đã chọn con đường cống hiến cho khoa học thay vì theo đuổi chức vụ chính trị, để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch pháp Việt Nam.
Công trình radar hiện đại do Nhật Bản tài trợ, thể hiện tình hữu nghị tốt đẹp, đã được khánh thành vào năm 2017. Bên cạnh việc bảo tồn và tu bổ định kỳ di tích cấp thành phố cùng hệ thống đường lên núi được nâng cấp, nơi đây còn là điểm đến hấp dẫn cho sinh viên địa lý thực tập và là không gian giáo dục truyền thống cho học sinh.
Những câu chuyện lịch sử và giá trị văn hóa phi vật thể được lưu truyền qua lời kể của các cán bộ lão thành, cùng với phong trào tập thể dục sáng sớm của người dân địa phương, càng làm tăng thêm sức sống cho khu vực. Niềm tự hào ấy còn được khắc ghi qua câu ca dao quen thuộc: “Kiến An có núi ông Voi, có sông Văn Úc có đồi Thiên Văn”, khẳng định vị thế biểu tượng của sự kiên cường qua chiến tranh và giá trị văn hóa bền vững.
Các thiết bị quan trắc và hoạt động khoa học tại trạm
Ba lĩnh vực là thiên văn, khí tượng và vật lý địa cầu cùng vận hành tại đây. Các công cụ đo lường truyền thống vẫn được bảo tồn, trong đó máy đo gió được lắp đặt từ năm 1916. Một chiếc kính thiên văn quang học lớn xuất hiện vào năm 1970 để xác định kinh độ thông qua kính kinh tuyến.
Thiết bị ẩm biểu Assman có nguồn gốc từ Liên Xô vẫn duy trì hoạt động, bên cạnh giá đỡ kính Temma 2 do Nhật Bản cung cấp nhằm hỗ trợ quan trắc hiện đại. Trạm làm việc liên tục suốt 24 giờ mỗi ngày, với đội ngũ kỹ thuật viên theo dõi số liệu chặt chẽ.
Dữ liệu thu thập được, bao gồm thông tin từ radar thời tiết và hệ thống truyền dẫn tốc độ cao, được chuyển về Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia. Hệ thống này giúp hỗ trợ cảnh báo thiên tai cho khu vực ven biển và cung cấp đầu vào cho các mô hình dự báo số.
Trạm cao bảy tầng đã trải qua đợt nâng cấp vào năm 2012 nhờ vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) từ Hàn Quốc và Nhật Bản. Phòng điều khiển trung tâm được trang bị màn hình lớn, nơi xử lý các chuỗi số liệu dài phục vụ nghiên cứu biến đổi khí hậu. Bảo tàng của trạm trưng bày chân dung các giám đốc qua các thời kỳ, ghi dấu mốc 100 năm phát triển của ngành.
