Quảng Ninh Có Hay Bị Bão Không? Lịch Sử Bão Lũ Và Rủi Ro Thiên Tai Luôn Tiềm Ẩn

Quảng Ninh là một trong những trung tâm hứng chịu bão nhiệt đới trực diện và khốc liệt nhất ở khu vực miền Bắc Việt Nam, với tần suất bình quân từ 1 đến 2 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới đổ bộ mỗi năm, kéo theo nguy cơ kép về gió bão cuồng phong cấp 12 – 15, nước dâng do bão và sạt lở bãi thải mỏ than nghiêm trọng. Nằm ở vị trí cửa ngõ đón gió của vịnh Bắc Bộ với đường bờ biển dài trên 250km, Quảng Ninh phản ánh đậm nét hoàn lưu bão nhiệt đới và gió mùa tại dải ven biển Đông Bắc Bộ. Mỗi khi có siêu bão đổ bộ, sức tàn phá khủng khiếp của sóng biển dâng cao kết hợp hoàn lưu mưa dồn dập đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của hàng nghìn tàu du lịch vịnh Hạ Long, các khu nuôi trồng thủy sản Vân Đồn và mạng lưới hạ tầng khai thác than tại Cẩm Phả.

1. Thực tế tần suất và quy luật đổ bộ của bão nhiệt đới tại Quảng Ninh

Về phương diện khí tượng hải văn, vịnh Bắc Bộ có hình thể như một chiếc phễu hút bão khổng lồ mở rộng về phía Biển Đông và hẹp dần về phía Tây Bắc. Các cơn bão nhiệt đới hoặc áp thấp nhiệt đới hình thành ở vùng biển Tây Thái Bình Dương hoặc khu vực giữa Biển Đông sau khi đi qua eo biển Luzon hoặc đảo Hải Nam thường có xu thế bẻ hướng di chuyển theo hướng Tây Tây Bắc hoặc Tây Bắc, đâm thẳng vào bờ biển Quảng Ninh và Hải Phòng.

Theo chuỗi số liệu thống kê quan trắc khí tượng hơn 60 năm qua của Tổng cục Khí tượng Thủy văn, Quảng Ninh là tỉnh có số lượng cơn bão đổ bộ hoặc ảnh hưởng trực tiếp nhiều nhất miền Bắc. Bình quân mỗi năm tỉnh hứng chịu từ 1,5 đến 2,0 cơn bão. Có những năm hoạt động bão đặc biệt dồn dập như năm 1996, 2005, 2012, 2014 và đỉnh điểm là năm 2024 với siêu bão số 3 (Yagi) mang sức gió lịch sử càn quét trực diện.

Điểm nguy hiểm nhất của các cơn bão đổ bộ vào Quảng Ninh là mặt biển vịnh Bắc Bộ rất ấm trong mùa hè (thường xuyên trên 29°C – 30°C), cung cấp nguồn năng lượng khổng lồ giúp bão duy trì hoặc thậm chí mạnh thêm ngay trước thời điểm cập bờ. Khi áp sát đất liền, bão gây nên những trận mưa lớn kỷ lục do hoàn lưu bão gây ra tại vùng duyên hải đất mỏ với tổng lượng mưa từ 250mm đến 500mm chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ.

2. Các hình thái thiên tai nguy hiểm đi kèm bão tại Quảng Ninh

Khi bão đổ bộ vào Quảng Ninh, sự tàn phá không chỉ đến từ gió giật cuồng phong mà là sự tổng hòa của 4 hình thái thiên tai nguy hiểm bậc nhất:

1. Gió cuồng phong và giật siêu cấp (Cấp 12 – 15, giật cấp 17)

Do địa hình bờ biển mở và nhiều đảo đá vôi trơ trọi ngoài khơi, ma sát mặt đệm của biển rất nhỏ khiến sức gió của các cơn bão mạnh hầu như không bị suy giảm khi tiến sát bờ. Gió giật cấp 14 – 16 có khả năng vặn gãy cột điện bê tông cốt thép, thổi bay toàn bộ mái tôn nhà xưởng, lật úp tàu du lịch tải trọng hàng trăm tấn neo đậu không đúng quy cách và quật đổ hàng vạn cây xanh đô thị.

2. Nước dâng do bão (Storm Surge) kết hợp triều cường Hòn Dấu

Quảng Ninh có chế độ nhật triều thuần nhất với biên độ thủy triều lớn nhất Việt Nam (từ 3,5m đến 4,2m). Khi tâm bão đổ bộ trùng đúng vào kỳ triều cường (những ngày mùng 1 hoặc rằm âm lịch), lực hút của tâm áp thấp kết hợp gió dồn ép nước biển có thể đẩy mực nước biển dâng tĩnh lên cao từ 2,0m đến 3,5m. Sóng biển khổng lồ cao từ 6m đến 10m vượt qua tường kè bê tông, đánh vỡ các tuyến đê biển xung yếu tại Quảng Yên, Tiên Yên, nhấn chìm đường bao biển Hạ Long và các khu dân cư ven bờ.

3. Sạt lở bãi thải mỏ than và lũ quét nghẽn dòng

Đây là hiểm họa thiên tai đặc thù nhất của tỉnh Quảng Ninh. Hàng chục bãi thải khai thác than khổng lồ tại Cẩm Phả, Hạ Long (như bãi thải Đông Cao Sơn, Nam Khe Tam, Đèo Nai) có độ cao từ 200m đến 300m với hàng trăm triệu mét khối đất đá tơi xốp. Khi mưa bão trút xuống lượng nước khổng lồ làm bão hòa đất đá, áp lực lỗ rỗng tăng cao kích hoạt hiện tượng sạt trượt đất đá quy mô lớn, tạo thành những dòng bùn đá cuồn cuộn đổ ập xuống các khu dân cư dưới chân mỏ.

4. Sóng lớn phá hủy lồng bè nuôi trồng thủy sản ven biển đảo

Huyện đảo Vân Đồn và vịnh Bái Tử Long có hàng nghìn cơ sở nuôi hàu, ngao, cá song và trai cấy ngọc. Sóng lớn dữ dội trong bão có thể giật đứt neo, đánh vỡ tung các giàn phao xốp và lồng bè gỗ, gây thiệt hại kinh tế hàng nghìn tỷ đồng cho ngư dân chỉ trong vài giờ đồng hồ.

3. Những cơn bão lịch sử và bài học đắt giá tại đất mỏ Quảng Ninh

Trong ký ức của người dân Quảng Ninh, nhiều cơn bão lịch sử đã để lại những vết hằn sâu sắc về mức độ tàn phá khốc liệt:

• Cơn bão Frankie (Bão số 2 năm 1996): Đổ bộ trực tiếp vào Quảng Ninh với sức gió cấp 12, giật cấp 13, gây sóng biển cao 5m đánh chìm hàng trăm tàu đánh cá, làm hư hỏng nặng hệ thống cảng biển Hòn Gai.
• Bão Damrey (Bão số 7 năm 2005): Bão kết hợp triều cường kỷ lục đã làm vỡ nhiều đoạn đê biển tại thị xã Quảng Yên và Tiên Yên, nước biển tràn vào ngập trắng hàng nghìn hecta đầm nuôi thủy sản và ruộng lúa.
• Bão Rammasun (Bão số 2 năm 2014): Siêu bão đổ bộ vào khu vực Móng Cái với sức gió cấp 13 – 14 giật cấp 16, tàn phá hàng loạt nhà xưởng cửa khẩu, làm mất điện trên diện rộng toàn tỉnh.
• Siêu bão Yagi (Bão số 3 năm 2024): Cơn bão mạnh nhất trên Biển Đông trong vòng 30 năm qua đã đổ bộ thẳng vào tâm thành phố Hạ Long và Cẩm Phả với sức gió cấp 14 – 15, giật cấp 17. Bão đã làm chìm đắm hàng chục tàu du lịch tại âu tàu Tuần Châu, san phẳng các cơ sở hạ tầng ven biển và làm sập đổ hoàn toàn mạng lưới viễn thông, lưới điện toàn tỉnh.

4. Bảng phân loại cấp độ bão, mức độ tàn phá và quy trình ứng phó khẩn cấp tại Quảng Ninh

Dưới đây là bảng chuẩn hóa các cấp độ bão theo thang sức gió Beaufort, hiểm họa sóng biển dâng và các biện pháp ứng phó của chính quyền và nhân dân Quảng Ninh:

5. Hệ thống công trình phòng chống thiên tai và hạ tầng âu tàu tránh trú bão

Nhận thức rõ nguy cơ bão lũ thường trực, tỉnh Quảng Ninh đã đầu tư nguồn lực to lớn vào hệ thống công trình phòng chống bão hiện đại:

1. Các khu neo đậu và âu tàu tránh bão quy mô quốc gia

Toàn tỉnh hiện có hơn 10 khu neo đậu tránh trú bão lớn với sức chứa hàng nghìn phương tiện tàu thuyền du lịch và tàu đánh bắt cá xa bờ. Tiêu biểu là âu tàu Cảng Tuần Châu (sức chứa trên 2.000 tàu du lịch), khu neo đậu Cô Tô, vụng Bến Lạc (Vân Đồn), âu tàu Hà An (Quảng Yên) và khu neo đậu Mũi Ngọc (Móng Cái). Các âu tàu này đều được xây dựng trong các vụng vịnh kín gió, có đê chắn sóng kiên cố và hệ thống cọc neo bê tông chịu lực cao.

2. Củng cố tuyến đê biển và tường chắn sóng công viên Hạ Long

Tuyến đê biển Hà Nam (thị xã Quảng Yên) dài hơn 30km bảo vệ vựa lúa và hơn 60.000 người dân đã được kiên cố hóa hoàn toàn bằng bê tông đúc sẵn chịu sóng cấp 10. Tuyến kè bao biển Hạ Long – Cẩm Phả được thiết kế với cốt nền nâng cao trên 4,5m kết hợp tường chắn sóng dạng vòng cung giúp triệt tiêu xung lực sóng biển đánh tràn vào mặt đường.

3. Quy hoạch thoát lũ công nghiệp ngành than

Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng xây dựng các đập chắn bùn đá chân bãi thải mỏ than, nạo vét và bê tông hóa các tuyến suối thoát lũ chính như suối Thoát Nước, suối Lộ Phong, suối Cẩm Tây để dẫn dòng lũ an toàn đổ ra biển, không để xảy ra thảm kịch sạt lở như năm 2015.

6. Cẩm nang an toàn sống còn cho người dân và du khách mùa bão Quảng Ninh

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối về tính mạng và tài sản khi bão đổ bộ, mỗi gia đình, doanh nghiệp và du khách cần ghi nhớ các nguyên tắc sống còn sau:

• Trước khi bão đổ bộ (Giai đoạn chuẩn bị từ 24 – 48 giờ): Kiểm tra chằng chống mái tôn bằng các bao cát hoặc dây cáp thép chuyên dụng; dùng băng keo chữ X dán gia cố các cửa sổ kính lớn nhìn ra biển; kê cao hàng hóa, tài sản lên khỏi mặt sàn ít nhất 1m; chuẩn bị đủ lương thực khô, nước uống đóng chai, thuốc men cá nhân, pin sạc dự phòng và đèn pin dùng trong 3 – 5 ngày; di chuyển xe ô tô ra khỏi các tầng hầm trũng thấp ven biển Bãi Cháy.
• Trong khi bão đổ bộ (Giai đoạn tâm bão càn quét): Tuyệt đối ở yên trong phòng kiên cố, không ra ngoài ban công hoặc ra đường xem sóng biển dâng; ngắt toàn bộ cầu dao điện chính trong nhà để phòng ngừa nguy cơ chập cháy điện khi nước ngập; cảnh giác với hiện tượng “mắt bão” – khi gió đột ngột lặng yên nhưng sau khoảng 30 – 45 phút gió sẽ đảo chiều và giật dữ dội trở lại với cường độ cực mạnh.
• Sau khi bão tan (Giai đoạn khắc phục hậu quả): Không chạm vào dây điện đứt rơi trên mặt đất hoặc trong các vũng nước ngập; không di chuyển qua các cung đường đèo dốc sạt lở hoặc các cây cầu vượt biển khi gió giật chưa hạ dưới cấp 6; khẩn trương vệ sinh nguồn nước sinh hoạt bằng Cloramin B để phòng ngừa dịch bệnh đường ruột.

Câu hỏi thường gặp về bão tại Quảng Ninh