Growing Degree Days (viết tắt là GDD, dịch là độ-ngày sinh trưởng hay tổng tích ôn hữu hiệu) là chỉ số đo tổng lượng nhiệt mà cây trồng tích lũy qua từng ngày. Công thức chuẩn là lấy nhiệt độ trung bình ngày trừ đi ngưỡng nhiệt nền tối thiểu của giống cây đó: GDD = [(Tmax + Tmin) / 2] − Tbase.

Thông số kỹ thuật về chỉ số độ-ngày sinh trưởng (GDD) trong canh tác:

  • Công thức tính GDD hàng ngày: GDD = [(Tmax + Tmin) / 2] − Tbase. Nếu nhiệt độ trung bình ngày thấp hơn Tbase thì giá trị GDD của ngày hôm đó bằng 0.
  • Ngưỡng nhiệt nền (Tbase) phổ biến: Cây lúa và ngô có Tbase = 10 °C; lúa mì có Tbase = 4,5–5,0 °C; cà chua và dưa lưới có Tbase = 12 °C.
  • Ngưỡng nhiệt trần (Tupper): Khi nhiệt độ trưa vượt quá 30–35 °C, tốc độ quang hợp của cây chững lại nên Tmax trong công thức được giới hạn ở mức 30 °C.
  • Ứng dụng thực tế: Dự báo chính xác ngày lúa trổ bông, ngày thu hoạch trái cây đạt độ ngọt Brix cao nhất và ngày sâu hại nở rộ.
  • Tra cứu nhiệt độ vùng chuyên canh: Xem nhiệt độ tối cao và tối thấp tại trang dự báo thời tiết Lâm Đồng.

Bản chất sinh học và lịch sử ra đời của chỉ số Growing Degree Days (GDD)

Năm 1735, nhà khoa học Pháp Réaumur phát hiện số ngày từ lúc gieo hạt đến khi thu hoạch của một giống cây biến động rất lớn giữa năm nóng và năm lạnh. Tuy nhiên, tổng lượng nhiệt độ cộng dồn mà cây nhận được trong suốt vụ mùa đó lại là một hằng số gần như cố định.

Ứng dụng chỉ số độ ngày sinh trưởng GDD theo dõi các giai đoạn phát triển của cây trồng
Cây trồng chỉ chuyển sang giai đoạn ra hoa và chín quả khi tích lũy đủ tổng số độ-ngày sinh trưởng (GDD).

Khái niệm ngưỡng nhiệt độ nền (Tbase) và ngưỡng nhiệt trần (Tupper)

Thực vật và côn trùng không phát triển ở mọi mức nhiệt độ. Mỗi loài cây có một ngưỡng nhiệt độ nền tối thiểu (ký hiệu Tbase) mà dưới ngưỡng này enzyme quang hợp ngừng hoạt động và cây ngừng lớn. Ví dụ, cây lúa nước có Tbase = 10 °C. Vào những ngày rét đậm miền Bắc có nhiệt độ trung bình 9 °C, cây lúa đứng im và không tích lũy thêm độ-ngày nào (GDD = 0).

Khi nhiệt độ trưa vượt quá 30–35 °C (ngưỡng nhiệt trần Tupper), cây trồng phải đóng khí khổng để giữ nước nên tốc độ sinh trưởng chững lại. Trong phương pháp tính GDD chuẩn của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), mọi mức nhiệt độ cao nhất vượt quá 30 °C đều được quy về 30 °C khi đưa vào công thức.

Ví dụ thực hành cách tính GDD cho một ngày cụ thể trên đồng ruộng

Để tính chỉ số GDD tại trang trại, nhà nông lấy số liệu nhiệt độ cao nhất trong ngày (Tmax) và nhiệt độ thấp nhất ban đêm (Tmin) từ trạm quan trắc khí tượng. Giả sử ruộng ngô (ngưỡng Tbase = 10 °C) trải qua một ngày có nhiệt độ trưa Tmax = 30 °C và nhiệt độ sáng sớm Tmin = 18 °C.

Nhiệt độ trung bình của ngày hôm đó là (30 + 18) / 2 = 24 °C. Trừ đi ngưỡng nhiệt nền 10 °C của cây ngô, ta có chỉ số độ-ngày sinh trưởng tích lũy được trong ngày đó là: GDD = 24 − 10 = 14 độ-ngày. Cộng dồn con số GDD của từng ngày từ lúc hạt nảy mầm, nông dân sẽ theo dõi được tiến độ lớn của cây chính xác tới từng giai đoạn lá.

Giải thích vì sao lúa vụ Đông Xuân dài hơn vụ Hè Thu từ 20 đến 30 ngày

Chỉ số GDD giúp giải thích sự chênh lệch số ngày sinh trưởng của cùng một giống lúa khi gieo cấy ở hai vụ khác nhau tại Việt Nam.

So sánh tốc độ tích lũy GDD giữa mùa lạnh và mùa nóng

Một giống lúa thuần ngắn ngày tại miền Bắc cần tổng tích ôn hữu hiệu khoảng 1.850 độ-ngày (với Tbase = 10 °C) để đi từ lúc gieo mạ đến khi chín hoàn toàn. Trong vụ Mùa (gieo tháng 6, gặt tháng 9), nhiệt độ trung bình ngày luôn đạt mức cao 28–29 °C, tức là mỗi ngày cây lúa tích lũy được 18–19 độ-ngày. Do đó, cây lúa chỉ mất đúng 100 ngày để tích lũy đủ 1.850 độ-ngày và cho thu hoạch.

Ngược lại, khi đem giống lúa đó gieo vào vụ Đông Xuân (tháng 1 đến tháng 5), suốt 2 tháng đầu nhiệt độ trung bình chỉ đạt 16–18 °C (tích 6–8 độ-ngày/ngày). Vì tốc độ tích nhiệt chậm bằng một nửa, vụ lúa Đông Xuân phải kéo dài lên tới 125–135 ngày mới đạt đủ 1.850 độ-ngày để trổ bông và chín hạt.

Kỹ sư nông nghiệp theo dõi biểu đồ tích ôn GDD trên điện thoại để dự báo ngày lúa trổ bông
Biểu đồ cộng dồn GDD giúp xác định chính xác ngày lúa phân hóa đòng để bón phân đón đòng đúng lúc.

Xác định thời điểm bón phân đón đòng không phụ thuộc lịch ngày tháng

Nếu nông dân bón đón đòng theo cách đếm 42 ngày sau sạ, vào năm rét muộn cây lúa ở ngày thứ 42 vẫn chưa phân hóa đòng. Theo dõi ngưỡng GDD (đạt 850 độ-ngày khi đòng lúa nhú 1 mm) giúp nhà nông bón phân đón đòng đúng lúc và tăng số hạt chắc.

Bảng tra cứu ngưỡng nhiệt nền (Tbase) và tổng GDD của 6 loại cây trồng

Bảng dưới đây tổng hợp ngưỡng nhiệt nền Tbase và tổng tích ôn hữu hiệu cần thiết của 6 loại cây trồng theo tài liệu nông học của FAO.

Loại cây trồng Nhiệt độ nền Tbase (°C) GDD đến khi ra hoa / trổ bông Tổng GDD đến khi thu hoạch Ghi chú ứng dụng canh tác
Lúa nước (giống ngắn ngày) 10,0 °C 1.100–1.250 độ-ngày 1.650–1.900 độ-ngày Canh ngày bón đón đòng và tránh rét nàng Bân lúc trổ
Ngô (Bắp lai) 10,0 °C 750–850 (tung phấn) 1.450–1.650 độ-ngày Mỗi lá ngô mới xuất hiện cần tích lũy khoảng 45 GDD
Đậu tương (Đậu nành) 10,0 °C 550–650 độ-ngày 1.300–1.500 độ-ngày Tính lịch gieo vụ Đông trên đất 2 lúa tại miền Bắc
Cà chua 10,0–12,0 °C 450–520 độ-ngày 1.200–1.400 độ-ngày Dự báo ngày quả chín đỏ phục vụ nhà máy chế biến
Khoai tây 7,0 °C 400–480 (hình thành củ) 1.100–1.300 độ-ngày Cây ưa lạnh tại Đà Lạt và vụ Đông đồng bằng Bắc Bộ
Dưa lưới công nghệ cao 12,0 °C 380–420 (thụ phấn) 950–1.100 độ-ngày Từ lúc thụ phấn đến khi quả đạt độ ngọt 14 Brix cần 600 GDD

Ứng dụng GDD trong dự báo sâu bệnh và điều khiển tưới tự động

Tại các trang trại ở Lâm Đồng, Sơn La và Nam Bộ, chỉ số GDD được tích hợp thẳng vào phần mềm tưới tiêu và bảo vệ thực vật.

Ứng dụng chỉ số GDD trong nhà màng trồng dưa lưới và rau hoa công nghệ cao tại Lâm Đồng
Các trang trại nhà màng tại Đà Lạt tính toán GDD để hẹn ngày thu hoạch hoa cúc, dâu tây và dưa lưới đúng dịp lễ Tết.

Dự báo chính xác ngày sâu non nở rộ để phun thuốc 1 lần

Côn trùng gây hại cũng tuân theo quy luật tích ôn GDD giống hệt thực vật. Khi dự báo sâu bệnh hại lúa, kỹ sư lấy nhiệt nền của trứng sâu cuốn lá là 11,5 °C và mức GDD trứng nở là 80 độ-ngày. Nhờ cộng dồn GDD và theo dõi thời tiết bùng phát sâu bệnh, nhà nông biết trước ngày sâu non nở để phun thuốc diệt 95%.

Tự động điều chỉnh hệ số cây trồng (Kc) để tính lượng nước tưới

Nhu cầu nước của cây trồng tăng dần từ lúc nảy mầm đến khi làm đòng, tạo quả rồi giảm xuống khi chín. Thay vì tra bảng hệ số cây trồng (Kc) theo ngày lịch cứng nhắc, hệ thống tưới nhỏ giọt tự động gắn hệ số Kc với tổng GDD đã tích lũy. Sau đó, máy tính nhân hệ số Kc với chỉ số bốc thoát hơi nước (ET0) để cấp đúng số lít nước mà cây cần trong ngày.

Kết hợp chỉ số GDD và chỉ số bốc thoát hơi nước ET0 để điều khiển tưới nhỏ giọt tự động
Kết hợp dữ liệu GDD và ET0 giúp trang trại cắt nước đúng thời điểm trước thu hoạch để tăng độ ngọt cho trái cây.

Ứng dụng GDD lập lịch gieo rải vụ và điều khiển nở hoa dịp Tết

Với các hợp tác xã cung ứng nông sản chế biến và làng hoa Tết, chỉ số GDD giúp điều khiển chính xác ngày thu hoạch.

Lập lịch gieo trồng rải vụ cho nhà máy chế biến nông sản

Các công ty chế biến ngô ngọt, đậu Hà Lan và cà chua đóng hộp cần nguyên liệu đưa về nhà máy đều đặn mỗi ngày suốt 2 tháng thu hoạch. Nếu gieo hạt cách nhau cố định 7 ngày vào mùa xuân lạnh, khi đến mùa hè nóng lên các lô gieo sau sẽ tích lũy GDD nhanh gấp đôi. Hậu quả là cả hai lô sẽ chín dồn cùng một lúc gây ứ đọng dây chuyền. Nhờ quy đổi lịch gieo theo khoảng cách 50 độ-ngày GDD giữa hai lô, nhà máy điều phối được sản lượng thu hoạch rải đều từng ngày.

Điều chỉnh nhiệt độ nhà kính để hoa nở đúng dịp Tết Nguyên đán

Tại các vùng trồng hoa ly, hoa cúc và đào Tết, từ lúc bấm ngọn hoặc tuốt lá đến khi nụ hoa bung nở đòi hỏi một lượng tích ôn GDD cố định. Nếu tháng Chạp rét đậm làm GDD tích lũy chậm, nhà vườn sẽ thắp đèn sưởi và quây kín nilon. Biện pháp này bù thêm 4–6 độ-ngày mỗi đêm để hoa nở đúng 28–30 Tết.

Câu hỏi thường gặp về chỉ số Growing Degree Days (GDD)

Nếu nhiệt độ trung bình ngày thấp hơn nhiệt độ nền Tbase thì GDD có bị âm không?

Không. Trong nông học, chỉ số GDD không bao giờ nhận giá trị âm. Nếu nhiệt độ ngày thấp hơn Tbase (như ngày rét 8 °C với cây lúa có Tbase = 10 °C), cây ngừng lớn và GDD bằng 0.

Chỉ số GDD khác gì với khái niệm tổng tích ôn hoạt động?

Tổng tích ôn hoạt động là tổng của toàn bộ nhiệt độ trung bình ngày (Ttb) của những ngày có Ttb lớn hơn Tbase. Trong khi đó, chỉ số GDD (tổng tích ôn hữu hiệu) đã trừ bỏ phần nhiệt độ nền Tbase đi, chỉ tính phần nhiệt độ thực sự giúp cây sinh trưởng.

Làm sao biết chính xác ngày cắt nước cho dưa lưới để tăng độ ngọt bằng GDD?

Kể từ ngày hoa cái thụ phấn thành công, quả dưa lưới cần tích lũy khoảng 600–650 độ-ngày (với Tbase = 12 °C) để chín hoàn toàn. Khi tổng GDD sau thụ phấn đạt mốc 500 độ-ngày, nhà vườn bắt đầu giảm 50% lượng nước tưới để quả cô đặc đường đạt 14–16 độ Brix.

Số giờ lạnh (Chilling Hours) của cây ăn quả ôn đới có phải là GDD không?

Số giờ lạnh (Chilling Hours) là chỉ số đếm số giờ có nhiệt độ 0–7,2 °C vào mùa đông giúp cây đào, mận, lê phá vỡ trạng thái ngủ nghỉ. Sau khi tích đủ số giờ lạnh, cây lại cần tích lũy GDD ấm áp mùa xuân để nở hoa.

Nông dân không có trạm đo riêng thì lấy số liệu Tmax và Tmin ở đâu để tính GDD?

Nông dân có thể tra cứu trực tiếp nhiệt độ cao nhất và thấp nhất hàng ngày theo đúng xã, phường của mình trên hệ thống dự báo thời tiết. Cách thứ hai là treo một chiếc nhiệt kế tối cao, tối thấp trong lều che nắng ở độ cao 1,5–2 mét ngay tại vườn.