Buổi sáng mùa đông ở Hà Nội, bạn nhìn ra cửa sổ thấy trời trắng đục như sương. Không rõ là sương mù thật hay bụi. Mở điện thoại lên, ứng dụng thời tiết hiện một con số kèm màu cam hoặc đỏ, và bạn phân vân không biết hôm nay có nên cho con ra công viên hay không. Con số đó chính là AQI, và bài viết này sẽ giúp bạn đọc nó thành thạo trong 5 phút, từ ý nghĩa từng mức màu cho tới việc cụ thể cần làm khi không khí chuyển xấu.
Chỉ số AQI là gì?
AQI là viết tắt của Air Quality Index, nghĩa là chỉ số chất lượng không khí. Đây là cách quy đổi nồng độ các chất ô nhiễm trong không khí, vốn được đo bằng những đơn vị khó hình dung như microgam trên mét khối, thành một con số duy nhất dễ hiểu, thường chạy từ 0 đến 500. Số càng thấp, không khí càng sạch. Số càng cao, không khí càng gây hại cho sức khỏe.
Bạn có thể hình dung AQI giống như điểm tổng kết học kỳ. Thay vì phải xem điểm từng môn Toán, Văn, Anh, phụ huynh chỉ cần nhìn điểm trung bình là biết con học ra sao. AQI cũng vậy: thay vì phải hiểu nồng độ của từng chất ô nhiễm, bạn chỉ cần nhìn một con số và một màu sắc là biết ngay hôm nay có nên hạn chế ra đường hay không.
Có một điểm quan trọng ít người để ý: AQI tại một thời điểm được quyết định bởi chất ô nhiễm nào đang tệ nhất, không phải trung bình cộng của tất cả. Nếu bụi mịn đang ở mức xấu trong khi các chất khác đều tốt, AQI vẫn hiển thị mức xấu. Cách tính này nghe có vẻ khắt khe, nhưng hợp lý, vì sức khỏe của bạn bị đe dọa bởi chất nguy hiểm nhất chứ không phải mức trung bình.
AQI được tính từ những chất nào?
Hầu hết các hệ thống AQI trên thế giới đều theo dõi 6 chất ô nhiễm chính. Đây cũng chính là 6 thông số bạn thấy trong khối chất lượng không khí trên các trang dự báo của chúng tôi:
- PM2.5: bụi mịn có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet, tức nhỏ hơn sợi tóc người khoảng 30 lần. Loại bụi này len sâu vào phổi và đi vào máu, là thủ phạm chính khiến AQI ở các đô thị Việt Nam tăng cao vào mùa đông.
- PM10: bụi có đường kính nhỏ hơn 10 micromet, thường sinh ra từ công trình xây dựng, đường sá. To hơn PM2.5 nên phần lớn bị chặn ở mũi và họng, ít nguy hiểm hơn nhưng vẫn gây kích ứng hô hấp.
- NO₂ (nitơ điôxit): khí thải đặc trưng của động cơ xe, thường cao ở các trục đường đông đúc vào giờ cao điểm.
- O₃ (ozone tầng mặt đất): không thải trực tiếp từ ống xả mà hình thành khi khí thải gặp nắng gắt, vì vậy thường đạt đỉnh vào buổi trưa và đầu giờ chiều những ngày nắng.
- CO (cacbon mônôxit): khí không màu không mùi từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn, nguy hiểm ở không gian kín như hầm để xe.
- SO₂ (lưu huỳnh điôxit): chủ yếu từ đốt than và hoạt động công nghiệp, là tiền chất của mưa axit.
Trong 6 chất này, PM2.5 là thông số đáng quan tâm nhất với người Việt Nam, vì nó gần như luôn là chất quyết định AQI ở Hà Nội và các tỉnh phía Bắc trong mùa ô nhiễm. Bạn có thể đọc bài phân tích riêng về bụi mịn PM2.5 và 5 chất ô nhiễm còn lại để hiểu sâu hơn.
Cách đọc thang AQI chuẩn 0 đến 500
Việt Nam có thang đo riêng tên là VN_AQI, do Tổng cục Môi trường ban hành năm 2019, chia chất lượng không khí thành 6 mức. Thang của Mỹ (US AQI) cũng chạy từ 0 đến 500 với cấu trúc gần tương tự. Bảng dưới đây tóm tắt theo VN_AQI:
| Khoảng AQI | Mức | Màu | Ý nghĩa với bạn |
|---|---|---|---|
| 0 – 50 | Tốt | Xanh lá | Không khí sạch, thoải mái hoạt động ngoài trời |
| 51 – 100 | Trung bình | Vàng | Chấp nhận được, người cực nhạy cảm nên để ý |
| 101 – 150 | Kém | Da cam | Nhóm nhạy cảm (trẻ em, người già, người hen suyễn, tim mạch) nên giảm hoạt động ngoài trời |
| 151 – 200 | Xấu | Đỏ | Mọi người bắt đầu chịu ảnh hưởng, nhóm nhạy cảm ảnh hưởng rõ rệt |
| 201 – 300 | Rất xấu | Tím | Cảnh báo sức khỏe, hạn chế tối đa ra ngoài |
| 301 – 500 | Nguy hại | Nâu | Tình trạng khẩn cấp, ảnh hưởng nghiêm trọng tới tất cả mọi người |
Một mẹo ghi nhớ đơn giản: cứ vượt mốc 100 là nhóm nhạy cảm cần hành động, vượt mốc 150 là tất cả mọi người cần hành động. Hai mốc này đáng nhớ hơn bất kỳ con số chi tiết nào.
Để so sánh, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong khuyến nghị năm 2021 đặt ngưỡng an toàn cho PM2.5 ở mức trung bình năm chỉ 5 µg/m³. Đây là ngưỡng rất nghiêm ngặt mà phần lớn đô thị châu Á, trong đó có Việt Nam, hiện chưa đạt được, nên đừng ngạc nhiên khi một ngày “Trung bình” theo AQI vẫn cao hơn chuẩn WHO nhiều lần.
Cách đọc chỉ số AQI trên thoitiethomnay.org
Trên các trang dự báo của chúng tôi, khối chất lượng không khí hiển thị chỉ số AQI thang 0 đến 500, được tính theo công thức của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA) từ nồng độ bụi mịn PM2.5, với dữ liệu quan trắc do OpenWeather cung cấp và cập nhật liên tục trong ngày. Chúng tôi chọn PM2.5 làm thước đo chính vì đây gần như luôn là chất quyết định chất lượng không khí tại các đô thị Việt Nam; nồng độ chi tiết của 5 chất còn lại vẫn được hiển thị đầy đủ ngay bên dưới để bạn theo dõi. Thang được chia thành 6 mức quen thuộc: Tốt, Trung bình, Nhạy cảm, Xấu, Rất xấu và Nguy hiểm, trong đó mức Nhạy cảm tương ứng khoảng da cam của thang chuẩn, tức thời điểm trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp cần bắt đầu cẩn trọng.
Một ví dụ thực tế: lúc 10 giờ 17 phút sáng ngày 17/07/2026, chỉ số AQI của Hà Nội trên trang chúng tôi là 5, mức Tốt, với nồng độ PM2.5 chỉ 1 µg/m³. Con số thấp như vậy giữa mùa hè là bình thường, vì những trận mưa rào tháng 7 rửa trôi bụi rất hiệu quả. Cũng chính Hà Nội đó, vào một sáng lặng gió tháng 12 hoặc tháng 1, AQI có thể vượt 200. Sự chênh lệch hàng chục lần giữa hai mùa là lý do bạn nên xem chỉ số này mỗi ngày thay vì đoán theo cảm giác, bởi bụi mịn ở nồng độ cao vẫn gần như vô hình.
Bên dưới con số AQI, chúng tôi hiển thị nồng độ chi tiết của cả 6 chất để bạn nắm được bức tranh đầy đủ hơn con số tổng. Nếu PM2.5 cao, khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn sẽ hữu ích. Nếu O₃ cao vào trưa nắng, việc dời buổi chạy bộ sang sáng sớm có ý nghĩa hơn nhiều so với đeo khẩu trang thông thường, vì ozone là chất khí mà khẩu trang vải không cản được.
Vì sao mỗi ứng dụng hiện một con số khác nhau?
Đây là thắc mắc phổ biến nhất về AQI: cùng một quận, cùng một giờ, ứng dụng này báo 90, ứng dụng kia báo 130. Có ba nguyên nhân chính, và không cái nào là “sai” cả.
Thứ nhất, khác chuẩn tính. VN_AQI, US AQI và chuẩn châu Âu dùng các ngưỡng quy đổi khác nhau cho cùng một nồng độ bụi, nên cùng một bầu không khí có thể ra hai con số khác nhau. Thứ hai, khác nguồn đo. Mỗi hệ thống lấy dữ liệu từ các trạm quan trắc hoặc mô hình khác nhau, mà nồng độ bụi giữa hai điểm cách nhau vài kilômet đã có thể chênh lệch đáng kể, nhất là gần trục giao thông lớn. Thứ ba, khác thời điểm cập nhật: có nơi làm mượt số liệu theo trung bình 24 giờ, có nơi hiển thị giá trị tức thời.
Lời khuyên thực tế: chọn một nguồn ổn định để theo dõi hằng ngày và quan tâm tới xu hướng cùng mức màu, thay vì so đo từng đơn vị lẻ giữa các ứng dụng. Chênh nhau 20 điểm trong cùng một mức màu không thay đổi việc bạn cần làm.
AQI ở mức nào thì cần làm gì?
Kiến thức chỉ có giá trị khi chuyển thành hành động. Đây là hướng dẫn ngắn gọn theo từng ngưỡng:
- Dưới 100: sinh hoạt bình thường. Đây là lúc lý tưởng để mở cửa thông gió nhà cửa, phơi quần áo, cho trẻ chơi ngoài trời.
- 101 đến 150: nhóm nhạy cảm giảm vận động mạnh ngoài trời, ưu tiên tập thể dục vào khung giờ không khí tốt hơn (thường là sau mưa hoặc khi có gió). Người khỏe mạnh vẫn hoạt động bình thường được.
- 151 đến 200: mọi người nên giảm thời gian ở ngoài, đeo khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn khi ra đường, đóng cửa sổ hướng đường lớn. Cân nhắc chuyển buổi tập ngoài trời vào trong nhà.
- Trên 200: hạn chế ra ngoài nếu không cần thiết, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi. Nếu nhà có máy lọc không khí, đây là lúc dùng đến nó.
Lưu ý riêng cho khẩu trang: khẩu trang vải và khẩu trang y tế thông thường cản được bụi lớn nhưng gần như không cản được PM2.5. Muốn lọc bụi mịn, bạn cần loại đạt chuẩn N95, KF94 hoặc tương đương, đeo ôm khít mặt.
Mùa nào không khí xấu nhất?
Ở miền Bắc, mùa ô nhiễm kéo dài từ khoảng tháng 10 đến tháng 3 năm sau. Nguyên nhân nằm ở hiện tượng nghịch nhiệt: những đêm đông trời quang, lặng gió, lớp không khí lạnh nặng nằm sát mặt đất bị lớp không khí ấm hơn phía trên đè xuống như một chiếc nắp vung, khiến bụi thải ra không thoát lên cao được và tích tụ qua đêm. Đó là lý do các sáng mùa đông Hà Nội thường trắng đục và AQI đạt đỉnh vào khoảng 6 đến 9 giờ sáng. Bạn có thể đọc thêm về cơ chế thời tiết đặc trưng này trong bài đặc điểm khí hậu miền Bắc theo mùa, và theo dõi diễn biến từng ngày tại trang thời tiết Hà Nội hôm nay.
Miền Nam có mùa ô nhiễm nhẹ hơn và lệch pha: không khí thường xấu nhất vào các tháng mùa khô, từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, khi cả tháng không có mưa rửa bụi. Vào mùa mưa, những cơn mưa rào chiều gần như là “máy lọc không khí” tự nhiên của TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, nên AQI khu vực này hiếm khi chạm ngưỡng đỏ giữa mùa mưa.
Hiểu được nhịp mùa này, bạn sẽ biết giai đoạn nào trong năm cần mở trang kiểm tra AQI mỗi sáng trước khi ra đường, và giai đoạn nào có thể yên tâm hít thở sâu.
Câu hỏi thường gặp về chỉ số AQI
AQI bao nhiêu là an toàn?
Dưới 50 là mức tốt, không khí sạch với tất cả mọi người. Từ 51 đến 100 vẫn chấp nhận được với đa số. Vượt 100, nhóm nhạy cảm gồm trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp, tim mạch nên bắt đầu hạn chế hoạt động ngoài trời.
Vì sao trời trong xanh mà AQI vẫn cao?
Bụi mịn PM2.5 ở nồng độ gây hại vẫn có thể gần như vô hình với mắt thường, nhất là khi độ ẩm thấp. Ngược lại, nhiều hôm trời mù trắng lại chủ yếu do sương, độ ẩm cao chứ không hẳn do bụi. Mắt thường không phải công cụ đo không khí đáng tin, đó chính là lý do chỉ số AQI ra đời.
AQI ban đêm có thấp hơn ban ngày không?
Không hẳn. Vào mùa đông miền Bắc, AQI thường tăng dần qua đêm và đạt đỉnh vào sáng sớm do nghịch nhiệt giữ bụi sát mặt đất, sau đó giảm dần khi nắng lên phá vỡ lớp nghịch nhiệt. Buổi chiều thường là thời điểm không khí tốt nhất trong những ngày như vậy.
Chỉ số AQI trên thoitiethomnay.org lấy từ nguồn nào?
Chỉ số được tính theo thang 0 đến 500 chuẩn US EPA từ nồng độ bụi mịn PM2.5, với dữ liệu quan trắc do OpenWeather cung cấp, cập nhật liên tục trong ngày cho từng tỉnh thành và xã phường. Bên cạnh con số tổng, chúng tôi hiển thị nồng độ chi tiết của cả 6 chất ô nhiễm để bạn theo dõi đầy đủ.
