Đặc điểm khí hậu miền Bắc theo mùa

Sống ở miền Bắc là sống cùng bốn mùa. Người miền Bắc có những trải nghiệm mà bạn bè phương Nam nghe kể cứ ngỡ chuyện lạ: sàn nhà tự nhiên ướt nhẹp dù không ai lau, quần áo phơi ba ngày không khô, rồi chỉ vài tháng sau lại là những trưa nắng như đổ lửa, và cuối năm co ro trong đợt rét khiến chỉ muốn ở yên trong chăn. Bài viết này điểm qua đặc điểm của từng mùa ở miền Bắc, kèm những kinh nghiệm sống thuận theo thời tiết mà có khi chính người bản địa cũng chưa gọi tên rõ ràng.

Vì sao miền Bắc có bốn mùa?

Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, nhưng miền Bắc có một điều mà miền Nam không có: mùa đông lạnh. Nguyên nhân là các đợt gió mùa Đông Bắc đưa không khí lạnh từ phương Bắc tràn xuống trong những tháng cuối và đầu năm. Chính yếu tố này chẻ nhịp thời tiết miền Bắc thành bốn mùa xuân, hạ, thu, đông rõ rệt, thay vì chỉ hai mùa mưa nắng như phương Nam. Nếu muốn hiểu bức tranh lớn hơn về kiểu khí hậu của cả nước, bạn có thể đọc thêm bài đặc điểm chính của khí hậu nhiệt đới trên website.

Bảng tổng quan bốn mùa miền Bắc

Bảng dưới đây lấy số liệu trung bình nhiều năm tại Hà Nội làm mốc tham chiếu cho vùng đồng bằng. Lưu ý các tỉnh vùng núi thường lạnh hơn đồng bằng vài độ, đặc biệt vào ban đêm và mùa đông.

Cần nói rõ: ranh giới các mùa chỉ là tương đối. Có năm rét kéo sang tận tháng 3, có năm giữa tháng 4 đã nóng như hè. Con số trong bảng là trung bình nhiều năm để bạn hình dung, còn từng ngày cụ thể thì không có bảng nào thay được bản dự báo cập nhật.

Mùa xuân: ấm áp, mưa phùn và nỗi khổ mang tên nồm

Sau Tết, trời ấm dần lên, cây cối đâm chồi, và miền Bắc bước vào những ngày dễ chịu nếu chỉ xét nhiệt độ. Nhưng mùa xuân đồng bằng Bắc Bộ có một đặc sản không ai mong: nồm ẩm. Đây là hiện tượng không khí ẩm từ biển tràn vào khi nền nhà, tường nhà còn lạnh sau mùa đông; hơi nước gặp bề mặt lạnh liền ngưng tụ, khiến sàn nhà ướt như vừa lau, tường “đổ mồ hôi”, chăn đệm ẩm sì và quần áo phơi mãi không khô. Giai đoạn này cũng là lúc độ ẩm không khí thường xuyên vượt 85%, kéo theo hàng loạt rắc rối quen thuộc trong nhà như mốc tường, quần áo lâu khô và đồ điện tử dễ hỏng.

Kinh nghiệm sống chung với nồm nghe có vẻ ngược đời nhưng đúng: đóng kín cửa vào ban ngày, nhất là hướng đón gió nam, vì mở cửa “cho thoáng” là rước thêm không khí ẩm vào nhà. Lau nhà bằng khăn khô, dùng điều hòa chế độ khô hoặc máy hút ẩm nếu có, và theo dõi dự báo để tranh thủ những ngày trời hửng đón đợt không khí lạnh khô về mà giặt phơi đồ.

Mùa hạ: nắng nóng gay gắt và những cơn dông chiều

Từ khoảng tháng 5, miền Bắc chuyển hẳn sang mùa nóng. Đây là mùa của những đợt nắng nóng khiến nhiệt độ ngoài trời vượt xa con số dự báo trong lều khí tượng: dự báo 38°C nhưng đứng giữa mặt đường nhựa lúc 13 giờ, cảm nhận thực tế có thể trên 45°C. Kèm với nắng là những cơn mưa rào và dông đến rất nhanh vào chiều tối, sấm sét dữ dội, có khi kèm gió giật và mưa đá ở vùng núi.

Mùa hạ cũng mở màn mùa mưa bão. Phần lớn lượng mưa cả năm của miền Bắc dồn vào các tháng 5 đến 10, và các cơn bão, áp thấp nhiệt đới đầu mùa trên Biển Đông thường hướng về Bắc Bộ trước khi dịch dần vào Nam theo tiến trình năm. Các tỉnh ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng là nơi hứng gió bão trực tiếp, còn đô thị như Hà Nội thì nỗi lo lớn nhất là ngập úng sau những trận mưa lớn. Nếu chưa rõ áp thấp nhiệt đới khác bão thế nào và vì sao không được chủ quan với nó, mời bạn đọc bài áp thấp là gì.

Lời khuyên thiết thực nhất cho mùa này: hạn chế ra đường khung 11 đến 15 giờ trong các đợt nắng nóng đỉnh điểm, và tập thói quen xem dự báo thời tiết Hà Nội hoặc tỉnh mình ở trước giờ tan tầm, vì cơn dông chiều ập xuống đúng lúc cả thành phố đổ ra đường là kịch bản quen thuộc của mùa hè Bắc Bộ.

Mùa thu: quãng dễ chịu nhất năm

Khoảng từ tháng 9, nắng dịu lại, độ ẩm giảm, trời trong và xanh hơn hẳn. Mùa thu miền Bắc ngắn nhưng được yêu nhất: se lạnh vào sáng sớm, ấm áp ban trưa, khô ráo gần như suốt ngày. Đây là thời điểm lý tưởng cho mọi hoạt động ngoài trời, từ chạy bộ, dã ngoại đến những chuyến đi xa. Chỉ có một điểm cần để ý ở cuối thu: trời bắt đầu hanh khô, da nứt nẻ, môi khô và họng dễ rát vào buổi sáng, đó là tín hiệu những đợt không khí lạnh đầu tiên đang gõ cửa.

Mùa đông: gió mùa Đông Bắc, rét đậm và rét hại

Mùa đông là chương đặc biệt nhất của khí hậu miền Bắc, thứ khiến một vùng đất nhiệt đới có những ngày lạnh không kém xứ ôn đới. Từng đợt gió mùa Đông Bắc tràn về theo nhịp: trời đang ấm bỗng trở gió, nhiệt độ tụt năm bảy độ chỉ sau một đêm, kèm mưa nhỏ vài ngày đầu rồi hửng khô và rét ngọt.

Trong bản tin thời tiết, hai cụm từ bạn cần hiểu đúng là rét đậm và rét hại: rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống mức 13 đến 15°C, còn rét hại là khi xuống dưới 13°C, ngưỡng bắt đầu gây hại rõ rệt cho sức khỏe, vật nuôi và cây trồng. Người già, trẻ nhỏ cần giữ ấm kỹ trong những đợt này, đặc biệt lúc sáng sớm và đêm khuya.

Mùa đông cũng là lúc chênh lệch giữa đồng bằng và vùng núi hiện rõ nhất. Khi Hà Nội 12°C thì các vùng núi cao đã có thể xuống dưới 5°C; những nơi đón không khí lạnh sớm nhất cả nước như Lạng Sơn hay vùng núi cao của Lào Cai nhiều năm ghi nhận băng giá, sương muối, thậm chí mưa tuyết trên các đỉnh núi như Fansipan, Mẫu Sơn. Cảnh tượng hiếm có ấy đẹp với du khách nhưng là thử thách thật sự với đồng bào và gia súc vùng cao.

Sống thuận theo mùa: việc nhỏ, khác biệt lớn

Hiểu nhịp bốn mùa giúp bạn đi trước thời tiết một bước: biết tháng nào nên tổng vệ sinh chăn đệm trước nồm, tháng nào cần kiểm tra mái nhà trước mùa dông bão, đợt nào cần chuẩn bị quần áo ấm cho con trước khi gió mùa về. Và vì ranh giới các mùa mỗi năm mỗi khác, thói quen đơn giản nhất vẫn là xem dự báo cho chính địa phương mình mỗi sáng trên thoitiethomnay.org, nơi bạn tra được thời tiết chi tiết đến từng xã, phường của cả 34 tỉnh thành.

Câu hỏi thường gặp về khí hậu miền Bắc

Nồm ẩm thường diễn ra vào tháng mấy? Tập trung khoảng tháng 2 đến tháng 4, nhiều nhất vào tháng 2 và 3. Mỗi đợt nồm kéo dài vài ngày đến hơn một tuần và thường chỉ chấm dứt khi có không khí lạnh khô tràn về hoặc trời chuyển nắng mạnh.

Rét đậm, rét hại khác nhau thế nào? Phân biệt bằng nhiệt độ trung bình ngày: rét đậm từ 13 đến 15°C, rét hại dưới 13°C. Rét hại là mức được cảnh báo ở cấp độ cao hơn vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, gia súc và mùa màng.

Miền Bắc có tuyết không? Ở đồng bằng thì không, nhưng các đỉnh núi cao trên dưới 2.000 mét như Fansipan hay Mẫu Sơn đã nhiều lần ghi nhận mưa tuyết và băng giá trong các đợt rét hại sâu, thường vào tháng 12 đến tháng 2.

Thời điểm nào thời tiết miền Bắc dễ chịu nhất? Mùa thu, khoảng tháng 9 đến 11, khi trời mát, khô ráo và ít mưa. Mùa xuân sau đợt nồm cũng dễ chịu nhưng kém ổn định hơn do mưa phùn và độ ẩm cao.