Khí hậu nhiệt đới là khái niệm quen thuộc đến mức ai cũng từng nghe, từ bài học Địa lý phổ thông đến các bản tin du lịch, nhưng khi được hỏi cụ thể nó có những đặc điểm gì thì không nhiều người trả lời trọn vẹn. Bài viết này tổng hợp các đặc điểm chính của khí hậu nhiệt đới một cách dễ hiểu, kèm phần quan trọng nhất với người đọc Việt Nam: nước ta thuộc kiểu khí hậu nhiệt đới nào và điều đó ảnh hưởng gì đến cuộc sống hằng ngày.
Khí hậu nhiệt đới là gì, nằm ở đâu?
Khí hậu nhiệt đới là kiểu khí hậu của vùng đất nằm trong đới nóng, tức khu vực trải hai bên đường Xích đạo, giới hạn bởi chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam ở vĩ độ khoảng 23 độ 27 phút mỗi bán cầu. Đây là vành đai nhận được nhiều năng lượng mặt trời nhất trên Trái Đất: quanh năm mặt trời lên cao gần đỉnh đầu vào giữa trưa, mỗi năm có hai lần mặt trời chiếu vuông góc với mặt đất.
Chính lượng bức xạ dồi dào đó là gốc rễ của mọi đặc điểm còn lại. Nắm được điều này, bạn sẽ thấy các đặc điểm bên dưới không phải danh sách rời rạc để học thuộc mà là một chuỗi nhân quả nối với nhau.
Bốn đặc điểm chính của khí hậu nhiệt đới
1. Nhiệt độ cao quanh năm
Đặc điểm nhận diện đầu tiên: nóng, và nóng đều. Nhiệt độ trung bình năm của vùng khí hậu nhiệt đới thường trên 20 độ C, nhiều nơi trên 25 độ C. Điểm khác biệt căn bản so với vùng ôn đới không chỉ ở con số mà ở sự chênh lệch giữa các mùa: trong khi ôn đới có mùa đông lạnh giá và mùa hè ấm áp cách nhau vài chục độ, thì ở vùng nhiệt đới, tháng nóng nhất và tháng mát nhất thường chỉ chênh nhau vài độ. Nói cách khác, ở nhiều nơi thuộc đới nóng, khái niệm “mùa” không được định nghĩa bằng nhiệt độ mà bằng lượng mưa.
2. Lượng mưa lớn và phân hóa theo mùa rõ rệt
Không khí nóng bốc lên mạnh mang theo lượng hơi nước khổng lồ từ đại dương và rừng rậm, nên tổng lượng mưa ở đới nóng thuộc hàng cao nhất thế giới, phổ biến từ khoảng 1.000 đến trên 2.000 milimét mỗi năm tùy khu vực. Nhưng đặc trưng nhất không phải tổng lượng mưa mà là cách mưa phân bố: phần lớn vùng nhiệt đới có một mùa mưa và một mùa khô tách bạch. Vào mùa mưa, mưa có thể trút xuống gần như mỗi ngày; sang mùa khô, có nơi vài tháng liền gần như không một giọt nước. Sự tương phản này chi phối toàn bộ nhịp sống, từ lịch gieo trồng của nông dân đến mùa cao điểm của ngành du lịch.
3. Gió Tín phong và gió mùa hoạt động quanh năm
Đới nóng là sân khấu của hai hệ thống gió lớn. Gió Tín phong (còn gọi là gió Mậu dịch) thổi đều đặn từ hai chí tuyến về phía Xích đạo quanh năm. Ở một số khu vực, đặc biệt là Nam Á và Đông Nam Á, hệ thống gió mùa còn mạnh hơn và mang tính quyết định: gió đổi hướng gần như ngược nhau giữa hai mùa trong năm, mùa hạ thổi từ biển vào mang mưa, mùa đông thổi từ lục địa ra mang không khí khô hoặc lạnh. Chính gió mùa tạo ra kiểu khí hậu riêng mà Việt Nam là đại diện tiêu biểu.
4. Độ ẩm cao và thời tiết đối lưu mạnh
Nóng cộng với nhiều hơi nước cho ra độ ẩm không khí cao, phổ biến trên dưới 80% ở các vùng nhiệt đới ẩm. Độ ẩm cao cùng bức xạ mạnh làm không khí đối lưu dữ dội, sinh ra kiểu thời tiết rất đặc trưng của đới nóng: mưa dông xuất hiện nhanh vào buổi chiều sau một buổi sáng nắng gắt, kèm sấm sét và gió giật. Đây cũng là vành đai hình thành của các xoáy thuận nhiệt đới; nếu muốn hiểu sâu hơn về hiện tượng này, bạn có thể đọc bài áp thấp là gì và khi nào áp thấp nhiệt đới mạnh lên thành bão trên website.
Độ ẩm cao quanh năm không chỉ là một con số thống kê khí hậu, nó thay đổi trực tiếp cách cơ thể chúng ta chịu đựng cái nóng. Khi không khí đã gần bão hòa hơi nước, mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể mất đi đường thoát nhiệt tự nhiên, khiến nhiệt độ cảm nhận thường cao hơn số đo nhiệt kế vài độ, có ngày chênh tới cả chục độ.
Các kiểu khí hậu nhiệt đới phổ biến
Cùng nằm trong đới nóng nhưng không phải nơi nào cũng giống nhau. Ba kiểu thường được phân biệt gồm:
- Khí hậu xích đạo ẩm: nằm sát Xích đạo, nóng ẩm quanh năm, mưa quanh năm và gần như không có mùa khô. Đây là quê hương của các cánh rừng mưa rậm rạp nhất hành tinh như Amazon hay Congo.
- Khí hậu nhiệt đới (xavan): xa Xích đạo hơn, có mùa mưa và mùa khô rõ, mùa khô kéo dài. Thảm thực vật đặc trưng là đồng cỏ cao xen cây bụi, như các vùng xavan rộng lớn ở châu Phi.
- Khí hậu nhiệt đới gió mùa: tập trung ở Nam Á và Đông Nam Á, nơi gió mùa chi phối. Nhiệt độ cao, mưa nhiều nhưng tập trung mạnh vào mùa hạ, thời tiết biến động thất thường giữa các năm.
Việt Nam thuộc kiểu khí hậu nào?
Việt Nam nằm trọn trong đới nóng và mang kiểu khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, với vài con số khái quát dễ hình dung: nhiệt độ trung bình năm phổ biến từ khoảng 22 đến 27 độ C, lượng mưa trung bình năm phần lớn lãnh thổ từ 1.500 đến 2.000 milimét, độ ẩm không khí thường trên 80%.
Nhưng điều làm khí hậu Việt Nam thú vị là chữ “gió mùa” và hình dáng lãnh thổ kéo dài tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các miền. Miền Bắc chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc nên có mùa đông lạnh thật sự, nhiệt độ Hà Nội có thời điểm xuống dưới 10 độ C, điều hiếm thấy ở một xứ nhiệt đới. Miền Nam gần Xích đạo hơn và gần như không chịu tác động của không khí lạnh, nên nóng đều quanh năm và chỉ có hai mùa: mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô các tháng còn lại. Miền Trung lại có nhịp riêng với mùa mưa lệch về cuối năm, trùng với cao điểm bão lũ. Ba miền, ba nhịp thời tiết, đó là lý do dự báo theo từng địa phương cụ thể quan trọng đến vậy ở Việt Nam, và cũng là lý do thoitiethomnay.org xây dựng dữ liệu chi tiết đến từng xã, phường thay vì gộp chung cả nước.
Khí hậu nhiệt đới ảnh hưởng gì đến đời sống?
Mặt thuận lợi: nền nhiệt cao và mưa nhiều là điều kiện vàng cho nông nghiệp, đặc biệt là lúa nước, cây ăn quả và cây công nghiệp nhiệt đới. Việt Nam trồng được nhiều vụ lúa mỗi năm chính nhờ nguồn nhiệt ẩm dồi dào này. Du lịch biển hoạt động được quanh năm ở phía Nam cũng là món quà của khí hậu.
Mặt thách thức: mưa tập trung theo mùa đồng nghĩa với lũ lụt mùa mưa và thiếu nước mùa khô. Đới nóng cũng là vành đai của bão và áp thấp nhiệt đới, mỗi năm Việt Nam đón nhiều cơn ảnh hưởng trực tiếp. Nóng ẩm còn là môi trường thuận lợi cho sâu bệnh và nấm mốc phát triển. Sống chung với khí hậu nhiệt đới, vì thế, là biết tận dụng mặt thuận và chủ động phòng mặt nghịch, mà bước chủ động đầu tiên đơn giản là theo dõi dự báo thường xuyên cho chính nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp về khí hậu nhiệt đới
Khí hậu nhiệt đới khác khí hậu xích đạo ở điểm nào? Khác biệt lớn nhất là chế độ mưa: vùng xích đạo mưa đều quanh năm và không có mùa khô, còn vùng nhiệt đới điển hình có mùa mưa và mùa khô phân biệt rõ.
Vì sao miền Bắc Việt Nam có mùa đông lạnh dù thuộc đới nóng? Do gió mùa Đông Bắc đưa các khối không khí lạnh từ phương Bắc tràn xuống trong các tháng cuối và đầu năm. Đây là nét đặc biệt khiến khí hậu miền Bắc được xem là nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh, khác với tính chất nhiệt đới điển hình ở phía Nam.
Mùa mưa ở Việt Nam kéo dài từ tháng mấy? Không có một đáp án chung cho cả nước: Bắc Bộ và Nam Bộ mưa nhiều từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, tháng 11, trong khi Trung Bộ mưa muộn hơn, tập trung từ khoảng tháng 9 đến tháng 12. Muốn biết chính xác cho nơi mình ở, bạn nên xem dự báo theo từng địa phương.
Biến đổi khí hậu có làm thay đổi khí hậu nhiệt đới không? Có. Xu hướng được ghi nhận là các hiện tượng cực đoan trở nên gay gắt hơn: nắng nóng dài và gắt hơn, mưa dồn dập hơn trong thời gian ngắn, bão có xu hướng phức tạp khó lường hơn. Điều này càng làm việc theo dõi dự báo cập nhật trở nên cần thiết với mỗi người.
