Hãy nhổ một sợi tóc và nhìn thật gần. Sợi tóc đó có đường kính khoảng 70 micromet, và nó đã là thứ nhỏ gần nhất mà mắt thường còn nhìn rõ. Bây giờ hình dung một hạt bụi nhỏ hơn sợi tóc ấy gần 30 lần. Đó chính là PM2.5, loại bụi mà bạn không bao giờ nhìn thấy từng hạt, nhưng lại là thông số quan trọng nhất trong mọi bản tin chất lượng không khí ở Việt Nam. Bài viết này giải thích PM2.5 từ đâu ra, vì sao nó nguy hiểm hơn hẳn người anh em PM10, và bạn cần chuẩn bị gì trước khi mùa ô nhiễm quay lại vào tháng 10.

Bụi mịn PM2.5 là gì?

PM là viết tắt của Particulate Matter, nghĩa là vật chất dạng hạt lơ lửng trong không khí. Con số 2.5 chỉ kích thước: những hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống. Để dễ hình dung, một hạt cát mịn trên bãi biển vào khoảng 90 micromet, tức to gấp PM2.5 hơn 35 lần.

Khác với bụi đường thông thường mà bạn thấy bám trên yên xe, PM2.5 phần lớn không phải bụi đất bị gió cuốn lên. Nó chủ yếu sinh ra từ quá trình đốt cháy: khí thải xe máy và ô tô, đốt rơm rạ sau vụ gặt, bếp than tổ ong, khói công nghiệp, và cả khói nướng thịt ven đường. Một phần khác hình thành ngay trong không khí khi các khí thải phản ứng với nhau dưới ánh nắng. Vì sinh ra từ đốt cháy nên PM2.5 thường mang theo các hợp chất độc hại bám trên bề mặt hạt, chứ không đơn thuần là “bụi bẩn”.

Vì sao PM2.5 nguy hiểm hơn PM10?

PM10 là các hạt có đường kính từ 10 micromet trở xuống, thường đến từ công trình xây dựng, mặt đường, phấn hoa. Nghe qua thì PM10 và PM2.5 chỉ khác nhau về con số, nhưng khác biệt về sức khỏe lại rất lớn, và nằm ở chỗ cơ thể chặn được hạt nào.

Hệ hô hấp của con người có các lớp phòng thủ tự nhiên: lông mũi, niêm mạc và phản xạ hắt hơi. Các lớp này chặn khá tốt những hạt cỡ PM10, nên phần lớn bụi to dừng lại ở mũi và họng, gây khó chịu, viêm mũi, nhưng ít khi đi xa hơn. PM2.5 thì khác. Kích thước quá nhỏ giúp nó lọt qua mọi lớp phòng thủ, đi thẳng xuống phế nang, nơi phổi trao đổi oxy với máu. Tại đây, những hạt nhỏ nhất còn xuyên qua thành phế nang để vào máu, theo dòng tuần hoàn đi khắp cơ thể.

Xem thêm: Các chất ô nhiễm không khí khác

Đó là lý do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp ô nhiễm bụi mịn vào nhóm nguy cơ hàng đầu với sức khỏe cộng đồng toàn cầu, với các ảnh hưởng đã được ghi nhận lên đường hô hấp, tim mạch và đặc biệt rõ ở trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền. Trong khuyến nghị năm 2021, WHO đặt ngưỡng an toàn cho PM2.5 ở mức trung bình năm chỉ 5 µg/m³ và trung bình 24 giờ là 15 µg/m³, những con số mà không khí Hà Nội vào mùa đông thường vượt qua nhiều lần.

Nồng độ PM2.5 bao nhiêu là cao?

Trên các trang dự báo của chúng tôi, nồng độ PM2.5 hiển thị bằng đơn vị µg/m³ (microgam trên mét khối) ngay trong khối chất lượng không khí, và cũng chính là con số được dùng để tính chỉ số AQI theo thang chuẩn Mỹ. Cách đọc nhanh: dưới 12 µg/m³ tương ứng mức Tốt trên thang hiển thị của trang, không khí sạch với mọi người. Từ khoảng 35 µg/m³ trở lên, nhóm nhạy cảm bắt đầu cần cẩn trọng. Vượt 55 µg/m³ là ngưỡng mọi người nên giảm hoạt động ngoài trời.

Một ví dụ về hai thái cực trong cùng một thành phố: lúc 10 giờ 17 phút sáng ngày 17/07/2026, PM2.5 tại Hà Nội trên trang chúng tôi chỉ 1 µg/m³, sạch hơn cả ngưỡng nghiêm ngặt nhất của WHO, nhờ những trận mưa tháng 7 rửa trôi bụi liên tục. Nhưng cũng tại Hà Nội vào một sáng lặng gió giữa tháng 12, con số này có thể vượt 100 µg/m³, gấp hơn 20 lần khuyến nghị của WHO. Không nhiều chỉ số môi trường nào dao động dữ dội theo mùa như vậy, và đó là lý do bạn nên xem nó mỗi ngày thay vì tin vào mắt mình.

Tháng 10 đang đến: chuẩn bị gì cho mùa ô nhiễm?

Ở miền Bắc, mùa PM2.5 tăng cao bắt đầu từ khoảng tháng 10 và kéo dài đến tháng 3 năm sau. Nguyên nhân chính là hiện tượng nghịch nhiệt của mùa đông giữ bụi sát mặt đất qua đêm, cộng thêm mùa đốt rơm rạ sau thu hoạch ở các tỉnh đồng bằng. Cơ chế thời tiết này đã được giải thích chi tiết trong bài đặc điểm khí hậu miền Bắc theo mùa. Còn khoảng hơn hai tháng nữa, và đây là danh sách chuẩn bị hợp lý ngay từ bây giờ:

  • Sắm khẩu trang đúng loại trước khi cần: chỉ khẩu trang đạt chuẩn N95, KF94 hoặc tương đương mới lọc được PM2.5. Khẩu trang y tế thông thường chặn giọt bắn tốt nhưng để lọt phần lớn bụi mịn qua khe hở hai bên má. Mua sớm khi giá chưa tăng theo mùa.
  • Cân nhắc máy lọc không khí cho phòng ngủ: nếu ngân sách chỉ đủ một máy, ưu tiên phòng ngủ vì đó là nơi bạn ở lâu nhất mỗi ngày. Chọn máy có màng lọc HEPA và công suất phù hợp diện tích phòng.
  • Tạo thói quen xem chỉ số buổi sáng: trong mùa ô nhiễm, PM2.5 thường đạt đỉnh từ 6 đến 9 giờ sáng, đúng khung giờ đưa con đi học và đi làm. Xem nhanh chất lượng không khí tại trang thời tiết Hà Nội hôm nay hoặc trang tỉnh của bạn trước khi ra đường để chọn giờ và chọn đường đi hợp lý.
  • Ghi nhớ quy luật trong ngày: sáng sớm bụi cao, trưa chiều nắng lên bụi giảm. Nếu chủ động được lịch, dời buổi tập thể dục ngoài trời từ sáng sớm sang chiều muộn trong những ngày chỉ số xấu.

Giảm phơi nhiễm PM2.5 trong sinh hoạt hằng ngày

Ngoài mùa ô nhiễm, một vài thói quen nhỏ giúp giảm đáng kể lượng bụi mịn bạn hít vào quanh năm. Đóng cửa sổ hướng ra đường lớn vào giờ cao điểm và mở thông gió vào khung giờ không khí tốt. Hạn chế đứng chờ lâu sát các điểm ùn tắc, vì nồng độ bụi ngay sau đuôi xe cao hơn hẳn cách đó vài chục mét. Trong nhà, bếp than tổ ong và thói quen đốt vàng mã trong không gian kín là hai nguồn PM2.5 đậm đặc thường bị bỏ qua. Và nếu gia đình có người thuộc nhóm nhạy cảm, hãy để việc kiểm tra nồng độ bụi trở thành thói quen giống như xem nhiệt độ trước khi chọn áo.

Câu hỏi thường gặp về bụi mịn PM2.5

PM2.5 trong nhà có thấp hơn ngoài trời không?

Thường thấp hơn nhưng không tách biệt: bụi mịn theo khe cửa len vào nhà, nên khi ngoài trời ô nhiễm nặng, trong nhà cũng tăng theo với độ trễ nhất định. Nhà sát mặt đường lớn có thể chênh lệch trong ngoài rất ít. Đóng cửa vào giờ cao điểm và dùng máy lọc HEPA là hai cách kéo giãn khoảng cách này.

Khẩu trang y tế có chặn được PM2.5 không?

Gần như không. Vật liệu khẩu trang y tế có thể giữ lại một phần hạt, nhưng khe hở quanh mép khiến không khí chưa lọc đi vòng qua. Muốn bảo vệ thực sự, cần khẩu trang chuẩn N95, KF94 hoặc tương đương và đeo ôm khít sống mũi, hai má.

Trồng cây trong nhà có lọc được bụi mịn không?

Cây xanh mang lại nhiều lợi ích nhưng khả năng lọc PM2.5 trong nhà ở điều kiện thực tế là rất nhỏ, không thay thế được máy lọc không khí. Hãy xem cây là yếu tố cộng thêm cho không gian sống, không phải giải pháp cho ngày ô nhiễm nặng.

Nồng độ PM2.5 bao nhiêu là an toàn tuyệt đối?

WHO nhấn mạnh không có ngưỡng nào hoàn toàn vô hại, chỉ có ngưỡng rủi ro thấp: khuyến nghị 2021 là dưới 5 µg/m³ trung bình năm và dưới 15 µg/m³ trung bình 24 giờ. Nguyên tắc thực tế là nồng độ càng thấp càng tốt, và giảm được giờ nào phơi nhiễm trong ngày ô nhiễm thì đáng giờ đó.