Dòng hải lưu (dòng biển) là chuyển động liên tục, ổn định của khối nước biển trên hàng nghìn km tạo hoàn lưu giữa các đại dương. Hải lưu chia thành dòng biển nóng và dòng biển lạnh theo nhiệt độ, với lưu lượng tính bằng đơn vị Sverdrup (1 Sv bằng 1.000.000 m3/s).
- Lưu lượng dòng hải lưu được đo bằng đơn vị Sverdrup với 1 Sv bằng đúng một triệu mét khối nước mỗi giây.
- Dòng bề mặt chịu lực ma sát gió kết hợp hiệu ứng Coriolis quay thuận chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu.
- Hệ thống luân chuyển nhiệt muối sâu dưới đáy đại dương vận hành nhờ chênh lệch nhiệt độ và độ mặn.
- Hải lưu bề mặt Biển Đông đổi hướng giữa mùa đông Đông Bắc về Tây Nam và mùa hè Tây Nam về Đông Bắc.
- Ngư dân miền Trung cần đối chiếu thêm theo dõi thời tiết Đà Nẵng khi ra khơi theo luồng dòng chảy ven bờ.
Khái niệm dòng hải lưu và cách phân chia theo tốc độ, tính chất nhiệt
Nước đại dương ít khi đứng yên. Toàn bộ mặt biển chuyển dịch liên tục thành những dòng chảy dài hàng nghìn km giữa các lưu vực lớn. Lưu lượng của một dòng hải lưu bỏ xa toàn bộ sông ngòi lục địa cộng lại và đo bằng Sverdrup (1 Sv ứng 1.000.000 m3/s).
Tùy chiều rộng, độ sâu và vận tốc, hải dương học chia dòng chảy thành ba cấp quen thuộc. Dòng trôi (drift) di chuyển chậm trên tầng mặt dưới tác động của gió. Dòng chảy (current) giữ lộ trình ổn định hơn, còn dòng xiết (stream) như Hải lưu Vịnh vừa hẹp vừa sâu với lưu tốc rất cao.
Xét theo nguồn nhiệt, sự phân bố theo vĩ độ phân định rõ dòng biển nóng và dòng biển lạnh. Dòng biển nóng chảy từ vĩ độ thấp mang nước ấm lên vùng lạnh giúp bờ biển ấm ẩm. Dòng biển lạnh đi từ vĩ độ cao hoặc nước trồi sâu làm khí hậu ven bờ mát và khô ráo hơn.

Động lực gió bề mặt, hiệu ứng Coriolis và băng tải nhiệt muối
Hai động cơ chính điều khiển toàn bộ hệ thống hải lưu là ma sát của gió tầng mặt và chênh lệch tỷ trọng tầng nước sâu. Ở lớp nước trên cùng dày vài trăm mét, gió tín phong và gió tây ôn đới kéo mặt biển trôi theo hướng gió. Lực Coriolis do Trái Đất tự quay làm dòng nước lệch phải ở Bắc Bán Cầu và lệch trái ở Nam Bán Cầu.
Càng xuống sâu theo cột nước mặt, mỗi lớp nước lại xoay lệch thêm góc so với lớp bên trên tạo xoắn ốc Ekman. Kết hợp địa hình lục địa bao quanh, nước mặt cuộn thành những vòng hoàn lưu lớn. Chúng quay theo chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu và quay ngược lại ở Nam Bán Cầu.
Tại tầng sâu hàng nghìn mét nơi gió bề mặt không chạm tới, dòng hải lưu vận động nhờ luân chuyển nhiệt muối. Nước biển lạnh và mặn có tỷ trọng cao nên chìm xuống đáy ở Bắc Đại Tây Dương và quanh Nam Cực. Vòng băng tải đại dương dưới sâu mất hàng trăm năm để hoàn thành một chu trình quanh Trái Đất.

Những dòng hải lưu nổi tiếng điều hòa khí hậu Trái Đất
Nhờ sức chứa nhiệt khổng lồ của nước biển, các dòng hải lưu vận chuyển nhiệt lượng từ xích đạo tới vùng vĩ độ cao. Quá trình trao đổi này giúp giảm bớt chênh lệch nhiệt giữa mùa đông và mùa hè nhiều khu vực. Nổi bật nhất là dòng Hải lưu Vịnh (Gulf Stream) mang nước ấm từ Vịnh Mexico lên Tây Bắc Âu giúp nhiều cảng biển vùng này không bị đóng băng mùa đông.
Ngược chiều lại, dòng hải lưu lạnh California chảy dọc bờ Tây Bắc Mỹ khiến khí hậu quần đảo Hawaii vùng nhiệt đới mát mẻ dễ chịu hơn nhiều nơi khác cùng vĩ độ. Bảng đối chiếu dưới đây điểm qua năm hệ thống hải lưu tiêu biểu nhất trên hành tinh.
| Tên dòng hải lưu | Tính chất nhiệt | Khu vực hoạt động | Ảnh hưởng khí hậu đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Gulf Stream (Dòng Vịnh) | Dòng biển nóng | Bắc Đại Tây Dương | Giữ mùa đông Tây Bắc Âu ấm và ít đóng băng cảng biển |
| Hải lưu Labrador | Dòng biển lạnh | Tây Bắc Đại Tây Dương | Mang nước lạnh và tảng băng trôi xuống bờ đông Canada |
| Hải lưu Humboldt (Peru) | Dòng biển lạnh | Đông Nam Thái Bình Dương | Nuôi dưỡng ngư trường cá cơm khổng lồ, gây khô hạn bờ Peru |
| Hải lưu California | Dòng biển lạnh | Đông Bắc Thái Bình Dương | Giữ vùng biển Hawaii cận nhiệt đới mát hơn cùng vĩ độ |
| Hải lưu Vòng Nam Cực | Dòng biển lạnh sâu | Bao quanh lục địa Nam Cực | Hòa trộn nước từ cả Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương |
Đặc điểm dòng hải lưu trên Biển Đông và biến động hai mùa gió
Biển Đông là biển rìa rộng khoảng 3.447.000 đến 3.500.000 km2 với độ sâu trung bình 1.212 m và cực đại 5.563 m. Các đại dương mở giữ vòng hoàn lưu ổn định suốt năm, còn Biển Đông đổi hướng dòng chảy hai lần theo gió mùa châu Á.
Vào mùa đông khi gió mùa Đông Bắc thổi mạnh từ phía Bắc xuống, dòng hải lưu mặt Biển Đông chảy theo hướng Đông Bắc về Tây Nam. Dòng nước lạnh hơn men sát dải ven bờ miền Trung Việt Nam kéo xuống phía Nam, làm dịu nhiệt độ nước biển ven bờ.
Sang mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9, gió mùa Tây Nam đẩy dòng nước đổi chiều chảy từ Tây Nam lên Đông Bắc. Nguồn ẩm ấm dọc vùng biển cung cấp năng lượng tạo nhiều cơn bão táp mưa sa. Ở quy mô lớn hơn tại Thái Bình Dương, hơi ẩm đại dương hội tụ thành dải sông khí quyển ẩm đổ mưa lớn vào đất liền.

Ảnh hưởng từ hiện tượng El Niño, La Niña đến đánh bắt và giao thông
Mỗi khi tốc độ hải lưu và gió tín phong dọc xích đạo Thái Bình Dương biến động, thế giới bước vào chu kỳ nóng lạnh ENSO. Trong pha El Niño, dòng hải lưu lạnh ngoài khơi Nam Mỹ suy yếu khiến vùng biển Peru ấm lên bất thường và làm giảm nguồn thức ăn phù du. Tác động từ sự xáo trộn hải lưu này lan rộng tới tận nước Úc và Đông Nam Á.
Trong hàng hải hiện đại, đội tàu quốc tế dùng bản đồ hải lưu bề mặt (như hệ thống OSCAR của NOAA từ vệ tinh đo cao) để vạch tuyến. Đi thuận dòng chảy giúp tàu tiết kiệm hàng trăm tấn nhiên liệu và cập cảng sớm hơn. Ở Việt Nam, gió Tây Nam tạo vùng nước trồi giàu dinh dưỡng ngoài khơi Nam Trung Bộ, giúp ngư dân xác định chính xác ngư trường cá nổi theo mùa.

Câu hỏi thường gặp về dòng hải lưu
Đơn vị Sv khi đo lưu lượng dòng hải lưu nghĩa là gì?
Sv là viết tắt của Sverdrup, đơn vị đo lưu lượng dòng chảy biển. Một Sverdrup tương đương đúng một triệu mét khối nước (1.000.000 m3) di chuyển qua một mặt cắt trong một giây.
Nguyên nhân chính sinh ra dòng hải lưu bề mặt và dòng sâu là gì?
Dòng bề mặt hình thành do ma sát của gió thổi trên mặt biển kết hợp lực Coriolis quay Trái Đất. Dòng sâu đáy đại dương vận động do chênh lệch tỷ trọng tạo ra bởi nhiệt độ và độ mặn.
Dòng hải lưu Biển Đông chảy theo hướng nào vào mùa đông và mùa hè?
Dưới tác động trực tiếp của chế độ gió mùa, dòng mặt Biển Đông chảy hướng Đông Bắc sang Tây Nam vào mùa đông. Sang mùa hè, dòng chảy đổi chiều hoàn toàn từ Tây Nam hướng lên Đông Bắc.
Dòng biển nóng và dòng biển lạnh ảnh hưởng thời tiết ven bờ ra sao?
Dòng biển nóng bốc hơi mạnh làm vùng bờ lân cận có khí hậu ấm áp và mưa nhiều hơn. Trái lại, dòng biển lạnh làm không khí ổn định, ít đối lưu bốc hơi nên vùng bờ thường mát mẻ và khô ráo.
Dòng Vịnh (Gulf Stream) tác động tới khí hậu châu Âu như thế nào?
Gulf Stream dẫn khối nước ấm từ vùng nhiệt đới Đại Tây Dương lên hướng Tây Bắc Âu. Nhờ nguồn nhiệt liên tục này, khu vực Tây Bắc Âu có nền nhiệt mùa đông ấm hơn hẳn các vùng đất cùng vĩ độ.
Băng tải đại dương (luân chuyển nhiệt muối) nằm ở đâu?
Đó là hệ thống hải lưu ngầm chảy dọc đáy các bồn trũng đại dương nối liền Bắc Đại Tây Dương với Nam Đại Dương và Thái Bình Dương. Chu trình này giúp điều phối nhiệt và oxy xuống vùng biển sâu.